Bron: Voorlezingen over de verpleging van zenuwzieken en krankzinnigen
Dr. J.C.Th. Scheffer, in leven geneesheer directeur van Endegeest en Rhijngeest.
Vijfde herziene druk door Dr. A.H. Oort, eertste geneesheer aan het Sanatorium Rhijngeest.
Met een voorwoord van Prof. Dr. G. Jelgersma
Haarlem, De Erven Bohn, 1929

Voorlezing XXV: Paranoia of waanzin

Beschreven word hoe de lijders aan waanzin reeds als kind eenzelvig van aard waren, zich niet aansloten bij hun huisgenoten, waren verdiept in “phantastischen droomerijen” waarin zij zelf de hoofdrol speelden en schitterende heldendaden verrichten. Op school hadden zij gewoonlijk geen weinig vriendjes omdat ze altijd gelijk wilden hebben en eisten dat anderen hun zin zouden doen bij het spel.
In de puberteitsjaren komen de eigenaardigheden steeds meer op de voorgrond. De persoon voelt zich in de familiekring niet thuis, word niet begrepen en hij zal zich meer een meer gaan terugtrekken.
Pogingen tot toenadering wantrouwt hij. Hij bouwt luchtkastelen en komt langzamerhand tot de conclusie dat hij een bijzonder mens is, tot grote en edele daden uitverkoren, tot een “hooge zending” bestemt. Meer en meer komt hij onder invloed van zijn waanidee, en alles wat hij waarneemt begint de invloed daarvan te ondervinden.
Als zijn huisgenoten iets fluisteren denkt hij dat ze iets kwaads over hem vertellen. Het valt hem op dat hij op straat steeds dezelfde mensen ontmoet en dat ze hem op een bepaalde manier aankijken. Als mensen hun neus snuiten denkt hij dat ze elkaar signalen geven.

Daar het ziekelijke van dit verschijnsel daarin gelegen is, dat hij alles wat hij waarneemt en in dit tijdperk zijner ziekte nog goed waarneemt, op zichzelf betrekt en op verkeerde wijze op zichzelf betrekt noemt men dit symptoom: betrekkingswaan.
Deze waan komt volstrekt niet alleen bij paranoia voor, maar bij allerlei vormen van krankzinnigheid, vooral in het beginstadium.

De lijder legt nu alles verkeerd uit: als men vriendelijk tegen hem is legt hij dit uit als huigelarij of een valstrik om hem er in te laten lopen. Hij zal zeggen dat hij alles goed begrijpt en dat hij het hele complot overziet. Soms is het een complot van een persoon, maar soms gaat deze uit van de maatschappij, een instelling, of een godsdienstige of politieke orde zoals de socialisten of de Jezuïeten.
Wanneer gij u nu eens goed indenkt in den gedachtengang van zulk een lijder een vervolgingswaanzin, dan kun ge ook begrijpen dat een natuurlijk en noodzakelijk gevolg van dezen waanzin het optreden van grootheidswaan-ideeën is. Immers, als mensen over je praten, voorname personen elkaar geheime tekens geven om je uit de weg te ruimen, dan moet je wel een zeer belangrijk persoon zijn. En als hij werkelijk zo machtig en gevreesd is dan zal hij ook geen kind zijn van zijn ouders maar van een machtig geslacht, een koning of een keizer misschien.

Een andere vorm is de grootheidswaan die min of meer godsdienstig getint is: de godsdienstwaanzin. De lijder waant zich door God met een hooge zending belast. Hij is de lang verwacht messias, soms is hij zelfs Jezus of God zelf. In een eenvoudig onweer ziet hij aanwijzingen en niet zelden heeft deze van godsdienstig gekleurden grootsheidswaanzin tot moort en doodslag geleid.

Nog een voorbeeld is de erotische waanzinnigheid. De lijder, man of vrouw, zal elk contact met het andere geslacht uitleggen als een liefdesverklaring. In dagbladen ziet hij advertenties en denkt dat het boodschappen zijn van zijn geliefde die alleen hij kan begrijpen. Meestal komt de partner uit hooge kringen en moeten er dus slinkse wegen gebruikt worden om te communiceren.
Zijn liefde moet dan ook tot elke prijs geheim blijven; hij schrijft anonyme briefjes, smeekt om een heimelijke bijeenkomst, begaat allerlei dwaasheden en maakt het tenslotte dikwijls zijn aangebedene zo lastig dat de politie in den arm genomen moet worden en de lijder als krankzinnig word herkend.

Uit deze korte voorbeelden die ik gemakkelijk met tal van andere zou kunnen vermeerderen zal het u duidelijk geworden zijn dat wij hier in hoofdzaak te doen hebben met een verkeerde uitlegging, een verdraaiing, scheeve voorstelling van indrukken en waarnemingen, die de lijder ontvangt. Alles wordt gezien in het licht van zijn waandenkbeeld. De eenvoudigste en toevallige gebeurtenissen hebben een beteekenis, hij is het middelpunt waarom alles draait.
Een vlek op zijn keren is geen vlek, het is een signaal, er zit zelfs meer achter; zijn aartsvijanden bedoelen er iets mee wat te maken heeft met de samenzweering tegen hem.

Er kan letterlijk niets gebeuren of de lijder brengt het in verband met zijn waandenkbeelden. Juist dit onveranderlijke, dit steeds op den voorgrond treden van hetzelfde waandenkbeeld is het kenmerkende karakter van deze groep van geestesstoornissen. De lijder is nooit te overtuigen van de onjuistheid van zijn waan; zijn geloof er in is onverzettelijk en niets ter wereld is in staat hem de ongerijmdheid daarvan te doen gevoelen.

---

Tags: Aarle, Acht, ACT, Amen, Anderen, Appen, Arts, Best, chef, Contact, De Kar, De Pol, Directeur, doel, Dr. A.H. Oort, ect, Ede, eed, Eekt, Eelde, Een, Eerde, Ees, Elden, Ell, Elp, Ens, Epe, Epen, Erm, Erp, Esch, Est, Ezinge, familie, Gees, Geloo, geslacht, God, grootheidswaan, Haarle, haarlem, Heden, Hee, Heer, Hei, Helden, Hem, Hien, Hoofd, Ingen, Instelling, Itteren, jelgersma, karakter, Keizer, kenmerken, Koning, krankzinnig, Krankzinnigen, Krankzinnigheid, Leur, Links, Loo, Manie, Middel, Min, Neer, Oele, Olst, Ool, orde, Paal, Paranoia, po, Pol, Rakt, Rekken, Rha, Rhijngeest, Rien, Rijen, Rijs, Rooth, Sloten, sm, Son, stoornis, Tieke, toeval, Uden, Val, Ven, verklaring, verpleging, voorbeeld, Voorst, Waanzin, waanzinnig, wereld, werk, Zegge, Zenuwzieken, ziekte