Weinig krachtige sedativa, die geschikt zijn voor gebruik overdag tegen ‘nervositeit’, rusteloosheid, gejaagdheid en hyperemotionaliteit, zijn Calcibronaat, Broom, Tinct. Valeriaan, Bromural en Prominal. Van de krachtiger werkende en als slaapmiddelen te gebruiken medicamenten wil ik noemen Adalin, Sedormid, Soneryl, en de langer en sterker werkende middelen Luminal, Doriden, Somnifen en Veronal.

Goede narcotica, met name ook voor motorische onrustige psychotici, zijn Chloralhydraat, waarmee men echter bij oudere patiënten voorzichtig moet zijn en vooral Paraldehyd. Dit laatste middel heeft een zeer onaangename smaak en reuk. Het kan ook intramusculair worden geïnjiceerd, evenals Somnifen en Dial.

Bij hevige opwindingstoestanden, bijvoorbeeld bij patiënten die vervoerd moeten worden, kan een sub-cutane injectie met Hydrobromas op haar plaats zijn, waarvan men bij krachtige en lichamelijk gezonde personen ¼ mgr eventueel ½ mgr en zelfs 1 mgr per injectie kan geven. De werking kan op een doelmatige wijze worden versterkt door combinatie met 20 mgr Pantopon.

De mening dat voor het vergemakkelijken van het transport van onrustige patiënten Morphine een geschikt middel is, lijkt bij vele artsen welhaast onuitroeibaar te zijn, maar is nochtans onjuist; men bereikt er in tegendeel zelden een bevredigend resultaat mee. Alleen in die gevallen waarin de motorische onrust ontstaat door pijn, of door intensieve gevoelens door lichamelijk onbehagen, zou Morphine op haar plaats kunnen zijn, al verdient dan Pantopon de voorkeur.

Pulvis opii is in sommige gevallen een goed middel ter bestrijding van angst. Men kan deze behandeling als een opium-“kuur” geven, waarbij begonnen word met 3x daags 10 mgr, welke dosering men met 3x 10 mgr per dag laat stijgen tot 3x 100 mgr gegeven wordt, welke hoeveelheid gedurende een week word gehandhaafd, waarna weer met 3x 10 mgr per dag wordt gedaald.

Bij toestanden met angstige spanning en bij opwindingstoestanden, vooral wanneer angst daarbij een rol speelt, kan men meermalen opmerkelijke verbetering verkrijgen met largactyl, (chloorpromazine). Wegens de kans op het ontstaan van diverse complicaties is grote voorzichtigheid echter geboden.
Terwijl met name controle van het bloedbeeld en van de leverfuncties noodzakelijk is. Men zij er zich met name van bewust dat door een combinatie van dit middel met barbituraten de patiënten ongemerkt als het ware in een “winterslaap” kunnen geraken. Hetzelfde geld van Serpasil (Resperine).

Als opwekkende middelen tegen lusteloosheid en depressies kunnen in hardnekkige gevallen Benzedrine, Dexedrine en ook Drinamul in aanmerking komen. Men geve deze middelen, die tenslotte niet meer dan kleine zweepslagen zijn, echter niet te lang achter elkaar en nooit in gevallen waarin men bijzondere redenen heeft om het ontstaan van verslaving te vrezen en men zij met Dexedrine voorzichtig bij magere mensen wegens de eetlust remmende werking. De dosering moet bij beide middelen voorzichtig individueel geprobeerd worden. Zij dienen bij voorkeur gegeven te worden na de maaltijd en wegens de slaapverstorende werking niet op het einde van de dag.

Van de anti-convulsieve middelen moet voor alles Luminal worden genoemd, terwijl voor die gevallen waarin dit niet tot het gewenste resultaat voert, Diphenylhydantoine eventueel in aanmerking komt.
Voor het bestrijden van ‘Petit Mal’ bewijst Absentol (Petitdion) dat wegens de kans op het ontstaan van leucopenie echter slechts onder regelmatige controle van het bloedbeeld mag worden toegediend, soms goede diensten.

Bron:
Leerboek der psychiatrie, Dr. G. Kraus
H.E.Stenfert Kroese N.V. – Leiden, 1957

Museum Dr. Guislain
J. Guislainstraat 43
B-9000 Gent
tel: +32 9 216 35 95

Joseph Guislain (1797-1860) werd kort na zijn dood ‘de Belgische Pinel’ genoemd; naar Philippe Pinel, de arts die in het revolutionaire Frankrijk de ‘gekken’ uit hun ketenen had bevrijd. Meer dan een kwarteeuw had Guislain op de bres gestaan om het lot van geesteszieken (‘aliénés’) te verbeteren. Hij was de stuwende kracht achter de ‘Belgische wet op de behandeling van krankzinnigen’ (1850). Bij leven kreeg hij veel erkenning maar vrij snel na zijn dood raakte hij in vergetelheid.

Verlichting

In de tweede helft van de 18de eeuw veranderde, onder invloed van de ideeën van de Verlichtingsfilosofen, de houding tegenover ‘gekken’. Verlichte geesten keerden zich tegen de mensonwaardige behandeling van geesteszieken in gevangenissen en middeleeuwse krochten – vastgeketend, verwaarloosd, uitgebuit, te kijk gezet.
Er woei een nieuwe wind door Europa, een nieuwe ideologie, een nieuwe menselijkheid. De rede zou triomferen, zelfs de ‘verduisterden van geest’ zouden weer tot rede gebracht worden. Er was hoop: een nieuwe therapie, de morele behandeling, en een nieuw instrument, het asylum of retreat. In Engeland en Frankrijk waren er al in de 17de eeuw asielen voor geestesgestoorden, uitgebaat door privé-personen die begoede patiënten opvingen. Afzondering van de buitenwereld zou heilzaam werken.
Ook van belang was wat Michel Foucault iets te simplificerend en te veralgemenend de ‘Grote Opsluiting’ heeft genoemd. De maatschappij wou zich beschermen tegen het door industrialisatie en urbanisatie toenemend aantal deviante mensen. Bedelaars, landlopers, criminelen en zieken die de de burgerlijke orde bedreigden werden opgesloten.
Het was ook de tijd van beginnende medische specialisatie. Enkele artsen maakten van de nood een deugd en legden zich toe op mentale stoornissen. Aanvankelijk kwam dat vooral neer op tot zelfcontrole stimuleren, de ontspoorde burger moreel heroriënteren. Maar al doende leerde men. In de inrichtingen bedachten de ‘médecins aliénistes’ (zoals de eerste psychiaters zichzelf noemden) gaandeweg allerhande technieken en behandelingen.

Morele behandeling

De meest vernieuwende gedachte was ongetwijfeld dat ‘zotten’ geestesziek zijn – ziek van geest, dùs te genezen. In Engeland keerden midden 18de eeuw doorgaans religieus geïnspireerde leken zich af van brutale dwangmiddelen en weinig werkzame fysieke middelen (aderlatingen, purgeer- en braakmiddelen). Ze ruilden ze in voor ‘morele’ (psychologische) middelen: de geesteszieken uit hun ziekmakende omgeving halen; opnemen in een liefst op het platteland gevestigde leefgemeenschap; hen vriendelijk en zachtaardig behandelen; hun vertrouwen winnen door direct persoonlijk contact; inwerken op hun rede en emoties.
Dit ‘moral treatment’ werd door artsen overgenomen. Philippe Pinel (1745-1826) trok de meeste aandacht. Krankzinnigheid was, stelde hij, een mentale stoornis en moest dus met mentale middelen genezen worden. Belangrijkste instrument daarbij was het asiel, met de geneesheer in de centrale rol. De arts moest dwingende autoriteit uitstralen, door zijn moreel gezag greep krijgen op de gealiëneerden, hun ziekelijke waanideeën doorbreken. Door arbeid en verstrooiing van hun dwangmatige gedachten afleiden. Niet meteen een medische behandeling, maar wel een hele vooruitgang; het begin ook van empirische observatie en rationele verklaring.
Het therapeutisch optimisme was groot, het asiel werd geïdealiseerd. Ook in de VS, waar begin 19de eeuw verscheidene landelijk gelegen asielen werden opgericht.

Vlaanderen

Bij ons werd de beweging op gang gebracht door kanunnik Petrus-Jozef Triest (1760-1836) en Joseph Guislain. Ze bevrijdden de Gentse geesteszieken uit ketenen en krochten, introduceerden de morele behandeling, ijverden voor een nieuwe wetgeving, richtten een moderne instelling op.
Begin 19de eeuw had Triest twee congregaties opgericht, de Zusters van Liefde (van Jezus en Maria) en de Broeders van Liefde. Ze zetten zich in voor de misbedeelden: wezen, armen, bejaarden, blinden, doofstommen, ongeneeslijk zieken, krankzinnigen. In 1815 namen de Broeders de zorg op zich voor de ‘gekken’ die in mensonterende omstandigheden in het Geraard de Duivelsteen zaten, een 13de eeuwse burcht. Ze zouden “verdienstige werken doen voor die ellendige en aerme en krankzinnige menschen, daer onse Eerweide Vader de selve aensag als zijn liefste vrienden” (De broeders van Liefde, 56). Maar de huisvesting bleef lamentabel en ze hadden geen middelen, konden weinig meer dan de ongelukkigen menslievend behandelen en in leven houden.
Guislain, die uit een begoede architectenfamilie kwam, koos voor de geneeskunde. Een keuze die mee bepaald werd door het bezoek dat hij als jongeman aan het Duivelsteen had gebracht. Dat had hem, schreef hij later, diep geraakt: “slecht verzorgde zieken, walgelijk, bedekt met ongedierte, opgesloten in hokken waarvan de onreinheid ieder denkbeeld te boven gaat. (…) Slecht gevoed, beroofd van alle troost, verlaten, vergeten zelfs van hun bloedverwanten en hun vrienden, sterven zij op het einde op een ellendige wijze, bij gebrek aan zorgen en bijstand”.

Guislain leefde in een woelige tijd: Franse bezetting, Nederlandse overheersing, Belgische omwenteling; de veldtocht van Napoleon tegen Rusland, de slag van Waterloo. In 1819 studeerde hij af aan de twee jaar voordien opgerichte universiteit van Gent. Zijn studie over het lot van de geesteszieken werd in 1825 bekroond. Zo leerde Triest hem kennen.
Guislains felle kritiek op de toestand in het Duivelsteen liet het Gentse bestuur niet onverschillig. Triest kreeg zijn zin, in 1828 werden de krankzinnigen overgebracht naar het voormalige Alexianenklooster dat was omgebouwd volgens de principes van Guislain (afzonderlijke afdelingen voor verschillende categorieën krankzinnigen, zaal voor medische behandeling, badtherapie…). Guislain werd aangesteld als hoofdgeneesheer. De congregatie leverde verplegers en opzichters, Guislain bracht ze de beginselen van moderne geestesziekenzorg bij.

Geleidelijk kreeg Guislain meer aanzien en gezag. Zijn in 1833 verschenen Traité sur les Phrénopathies, ou Doctrine nouvelle des malades mentales vond weerklank in het buitenland; in 1835 stelde de Gentse universiteit hem aan als hoogleraar in de fysiologie.
De hele tijd bleef hij ijveren voor de geesteszieken, onverdroten stelde hij de laksheid en onverschilligheid van de overheid aan de kaak. Gemeenten hadden geen geld voor opname en verzorging, lieten de ‘gekken’ loslopen en, als dat niet meer kon, borgen ze zo goedkoop mogelijk op. Guislain wou concentratie per provincie in nieuwe, speciaal ingerichte gebouwen, bestuurd door congregaties.

In 1841 stelde de regering een commissie aan waar Guislain deel van uit maakte. Het rapport van de commissie was vernietigend. Twee derde van instellingen was in handen van particulieren die er geld uit klopten. Bijna overal ontbrak het aan medische zorg, registers werden slecht bijgehouden, naar de gealiëneerden werd ternauwernood omgekeken. Er moest dringend gesaneerd en ‘moreel’ behandeld worden.
In 1846 kwam er een wetsontwerp dat in 1850 in de reeds vermelde wet uitmondde (in Frankrijk kwam er een krankzinnigenwet in 1838, in Nederland in 1841). Het was een grote vooruitgang: geesteszieken kregen meer bescherming en rechtszekerheid; hospitalisatie en therapie werden omschreven, de taak van de geneesheer en zijn relatie tot het bestuur afgebakend, en alle instellingen kwamen onder toezicht van de regering.
In 1849 breidde Guislain zijn onderwijs uit met een facultatieve cursus klinische psychiatrie. Aanschouwelijk onderricht, met levende voorbeelden, de colleges gingen door in de Gentse inrichtingen voor krankzinnigen. Deze lessen – de aanloop naar de erkenning van de pyschiatrie als onderdeel van de medische opleiding – werden in 1852 gebundeld in Leçons orales sur les phrénopathies.

Begin jaren vijftig hakte het Gentse stadsbestuur, na jarenlange discussies en grote druk van Guislain die in de gemeenteraad zetelde, de knoop door. Er kwam een modelinrichting voor mannelijke geesteszieken, gebouwd naar de geneeskundige en architecturale opvattingen van Dr. Guislain. Een “oord van morele en fysieke opvoeding” (Burggraeve, xxx) voor niet bemiddelde, Oost-Vlaamse gealiëneerden. Eind 1857 betrokken 294 zieken het nieuwe ‘Gesticht der krankzinnige Mans aan de Brugsche Poort’, in de volksmond al snel Saint-Guislain genoemd.

Het grootste deel van het 9 hectare grote terrein werd in beslag genomen door velden, tuinen en binnenkoeren. En ook de architectuur werd, zoals toen min of meer gebruikelijk, afgestemd op de behandeling. Luxe paste niet voor deze met ongeluk beladen mensen, maar elegante eenvoud die rust en sereniteit uitstraalde, aangename gevoelens opwekte. Veel zon en tuinen, comfortabele zitbanken. Overdekte promenades om ook bij slecht weer te kunnen wandelen. Alles wat aan een gevangenis kon doen denken, moest aan het oog onttrokken worden; het ijzerwerk voor de ramen werd in decoratieve motieven verwerkt.
Het gesticht groeide uit tot een klein dorp met een eigen boerderij, bakkerij, wasserij, weverij, smederij, kleermakers- en schrijnwerkersatelier, fanfare en zangkoor. Orde en discipline waren van groot belang. Woelige zieken kregen drill; in uniform en met houten geweren marcheerden ze geregeld door de instelling.

Kind van zijn tijd

Aanvankelijk ging Guislain ervan uit dat krankzinnigheid een stoornis was van het verstand, de rede. Hij deed een beroep op het oordeels- en redeneervermogen van patiënten, probeerde hen met logische argumenten van hun dwalingen af te helpen.
Later raakte hij ervan overtuigd dat geestesziekte een stoornis van het gemoed is, dat verstandelijke stoornissen slechts een gevolg zijn. Geen storing van de rede, maar “een kwetsuur van de gevoeligheid, een pijn van de gevoelens, een phrénalgie” of morele pijn (Leçons orales, II, 138)
Guislain sloot fysieke oorzaken (ondervoeding, alcoholisme, syfilis, aandoeningen van de baarmoeder, roken, koffiedrinken…) niet uit, maar hechtte veel meer belang aan ‘morele’ oorzaken. Tegenslag, vooral financiële en familiale tegenspoed; wanhoop, droefheid, angst, spanning. Sterke prikkels veroorzaken pijn, de morele gevoeligheid (“la sensibilité morale”) geraakt overprikkeld. En door die overgevoeligheid worden stilaan alle prikkels pijnlijk ervaren. Geestesziekte is een reactie daarop.

Twee derde van de geestesstoornissen is het gevolg van een morele (psychische) oorzaak; een stelling waarvoor je “als arts moed moest hebben om ze te ontwikkelen”, merkte de met Guislain bevriende arts Burggraeve op.
Aangezien bij de meeste geestesziekten mentale pijn aan de basis ligt, moeten bij de behandeling humanitaire daden een grote rol spelen. Van groot belang zijn: een goed klimaat, orde, regelmaat, netheid en een gezonde en gevarieerde voeding. De zieken menslievend behandelen, hen altijd zachtmoedig toespreken. Verzorgers mogen geen “blikken van vraakzugt of van enige onnoodige strengheid in hunnen oogen laten doorschitteren”, nooit met hen spotten of om hun eigenaardigheden lachen. Ze moeten hen “onophoudelijk tot bezigheden aanwakkeren”, hun vertrouwen winnen om aan de arts te rapporteren. Geweld mag alleen gebruikt worden “in geval van dringende noodt en altijd zonder slagen of stooten of eenige blijken van gramschap en nog min van vrees” (Reglement).

Guislain onderscheidde morele en fysieke behandelingsmiddelen. Arbeid was het belangrijkste therapeutische middel. Verder kon de aandacht van de geestesziekte worden afgeleid door lichaamsbeweging, zoals wandelen en dansen (vooral walsen), of door geestelijke inspanning, zoals lezen, schilderen, muziek beluisteren, kaartspelen.
Wat de ‘fysieke’ middelen betreft, maakte Guislain gebruik van verzachtende en verdovende middelen (opium, kamfer, muskus, digitalis, belladona) en in uitzonderlijke gevallen ook van aderlatingen, braak- en purgeermiddelen. Sommige patiënten werden met poeders en zalven bewerkt om jeuk, irratatie of ontstekingen te verwekken die hen moesten afleiden van hun obsessie. Veel mislukkingen, schrijft Guislain, “maar ook enkele mooie resultaten”.
Het belangrijkste fysieke middel was het bad. Warme en koude baden, onderdompelingsbaden, krachtige bestraling met koud water. De jonge Guislain was een groot voorstander van het surprisebad. De zieke werd een bruggetje opgestuurd met in het midden een hokje waarvan de vloer onder zijn gewicht bezweek: plons! Het therapeutische effect was “gebaseerd op de angst van nakende verstikking”. Intense gevoelens konden een versterkende werking op de geest hebben en de ‘morele’ schok kon de betovering verbreken. Sommige ‘médecins aliénistes’ vuurden onverwacht een wapen af naast het oor van de patiënt.
Samen met andere confraters gebruikte de jonge Guislain ook brutale confrontaties met de werkelijkheid en listige procédés (iemand die denkt dat zijn benen van glas zijn een schop tegen de schenen verkopen; een dissectie of begrafenis ensceneren van iemand die denkt dood te zijn). Guislain sloot patiënten op in de donkere kamer, nooit meer dan drie dagen aan een stuk, maar wel soms wekenlang.
De Tranquilizer van Rush, een stoel waarop de ‘patiënt’ lange tijd werd vastgebonden, sprak hem minder aan omdat de zieke wordt beroofd van iedere fysieke vrijheid en hij in Gent te veel mensen gezien heeft die blijvend met gebogen knieën liepen en altijd maar gingen zitten. Daar kan een mens zich iets bij voorstellen.

Zeker tot midden jaren twintig maakte Guislain gebruik van de draaistoel. Vastgebonden patiënten werden minutenlang rondgedraaid. Volgens Guislain was dat “een van de meest efficiënte dwangmiddelen omwille van zijn onaangename effecten”. Hij liet een dertigjarige man die niet wou eten elf minuten lang rondzwieren. De man braakte overvloedig en “at van dan af met de grootste volgzaamheid” (Guislain, 1826, 15). Beetje bij beetje zag Guislain van dergelijke dwangmiddelen af.
Bij de lectuur van Guislains magnum opus, de Leçons orales sur les Phrénopathies, vallen naast zijn scherpe observatievermogen, grote analysekracht en gezond verstand ook de onwetendheid op. De aliënisten stonden voor een zware taak: orde scheppen in een bijna onoverzichtelijke chaos van symptomen. Het is een voortdurend aftasten, aarzelend gezoek naar mogelijkheden en oplossingen.

Guislain had oog voor de kwalijke gevolgen van industrialisatie en urbanisatie. Maar armoe was geen directe oorzaak van de aliënatie, alleen maar een predisponerende factor. Armoe verzwakt het organisme, windt het op, deprimeert mentaal. Guislain wees de westerse beschaving met de vinger. Het aantal geesteszieken was toegenomen door excessen van plezier, geraffineerde genietingen en liederlijkheid, débauche crapuleuse. Door de grotere welvaart waren mensen delicater geworden, minder bestand tegen tegenspoed. Guislain, een vooraanstaand burger, vond ook dat het ontstaan van de notie ‘recht op arbeid’ te veel “agitatie veroorzaakt(e)”. Hij was tegen meer vrijheid en rechten voor het volk, tegen emancipatie van vrouwen en kinderen, kloeg de alomtegenwoordige geldzucht en egoïsme aan, veroordeelde ontevredenheid over de situatie waarin men geboren is. Hij zag de toekomst zwart in, verwees naar de ondergang van “Babylonië, Ninive, Carthago en Rome” (Leçons orales, II, 22).
Guislain was een sociaal bewogen, religieus geïnspireerd arts en hervormer. Zijn ideeën en behandelingsmethoden waren innoverend voor België, maar de meeste werden eerder elders bedacht en toegepast. Guislain maakte daar ook geen geheim van, in zijn geschriften en lessen verwijst hij voortdurend naar anderen, hun technieken, successen en tegenslagen.
Guislain deed voor België wat Pinel en zijn leerling en opvolger Jean-Etienne Esquirol voor Frankrijk hebben gedaan. Wat de ontwikkeling van de psychiatrie betreft was hij een overgangsfiguur, samen met anderen vormde hij de verbinding tussen de ‘morele behandeling’ en de organisch-neurologische benadering, de ‘wetenschappelijke’ psychiatrie.

Broomzouten

zijn niet sterk werkend, maar ook weinig schadelijk: meestal voorgeschreven als broomdrank

Cardiazol

cyntetische kamfer

Veronal

moeilijk oplosbaar, word voorgeschreven in poeders (bv 200 mgr om te kalmeren, 500 mgr om te slapen) Word tegenwoordig al meer vervangen door het in water oplosbare veronal-natrium. Het is een betrekkelijk onschadelijk middel, evenals allonal en sedormid.

Paraldehyd

word meestal als slaapmiddel gebruikt. Het werkt goed (3-5 gram ‘s avonds). maar heeft het nadeel van een zeer scherpen smaak en reuk te bezitten: bovendien ruikt den volgenden dag de ademhalingslucht van den patient ernaar. Is ook vrij onschadelijk.

Opium

is het kalmeringsmiddel bij angsttoestanden.

Luminal

Tegenwoordig bekend als Fenobarbital, een middel tegen epilepsie. Bestaat al sinds 1912!

Sulfonol

Slaapmiddel, sulfonal is gepatenteerd in 1885, de stofnaam is sulfonmethaan

Trianol

-

Chloralhydraat

Slaapmiddel, tegenwoordig nog voor ernstige slaapstoornissen.

Hyoscine of scopolamine

-

Salvarsan / neo salvarsan

Middelen tegen syphilis

Bismogenol

Middel tegen syphilis

Opium en morphine.

Broomzouten;

extr. Piscidiae (250-500mgrm);

hyoscyamine (subcutaan 5-10mgrm, inw. 15:40; doet somtijds de onrust eer toenemen dan verminderen);

hydrochloras hyoscini (1-2 mgrm op eenmaal in verdunde oplossing; volgens Ramadier en Serieux een bruikbaar, altijd boven hyoscyamine te verkiezen middel, dat veel te weinig word aangewend bij maniacale opgewektheid, delirium, hallucinaties en melanchol. agit.);

Sulfonal,

Trional in dosi refracta (als sedativum is tetronal 0,4-0,7 gram, 1-2 maal daags het vekieselijkst);

Sulfas duboisini, hetgeen volgens Belmondo, al is het dan ook voorbijgaande, op de intelligentie werkt en in het bijzonder een gunstigen invloed uitoefent op perceptie- en associatievermogen (1 mgrm als hoogste gift bij de eerste toediening en nimmer stijgen boven 1.6 mgrm.

Bij slapeloosheid:

In de Wiener Wochenschrift van 1890 raadt v. Krafft-Ebing aan:

Bij alkoholische agrypnie,
opium,
paraldehyd,
methylal,
sulfonal,
strychnine;

Bij morphinisten

piscidia,
hypnon,
broomzouten in verbinding met opium;
bij inantie,
spiritualiën
kamfer;

Bij psychosen met melancholisch karakter
opium, sulfonal, piscidia, broomzouten;

Bij zulke met maniacale ontstemming
digitalis
ergotine;

Bij algemeen neurosen

paraldehyd.

Bij zeer anaemische ziekten:

250mgrm. Morphine in 5 grm glycerine en 1 grm bisulphas chinine in 15 grm aq. dest. oplossen, mengt deze en laat filtreeren; een spuitje bevat dan 12.5 mgrm. morphine en 50 mgrm. chinine.
Metylal,
chloralamid,
hypnon -dit laatste zelfs in doses van 10-15gtt.
Urethan (3-6grm.)
Cannabinon
hyoscyamine
Chloralhdraat
Paraldehyd 4-6 grm.
Amylenhydraat (2-6 grm)
Sulfonal (2-3 grm.) laat enkele malen wat werking betreft in den steek.
Trional (1-2 grm in warme melk) en Tetronal (1 grm) werken als sulfonal.
Somnal in een mengsel van chloralhydraat in urethan in alhohol opgelost
Hypnon, (1-2 grm.) is eene verbinding van antipyrine, en chloralhydraat, 1 gram er van bevat 450 mgrm. chloralhydraat en 550 mgrm. antipyrine;

1. Melancholie (depressiviteit)
2. Manie
3. Folie Circulaire (circulaire krankzinnigheid)
4. Paranoia
5. Progressieve paralyse (dementia paralytica, dementie in meerdere vormen, bijv. t.g.v. Syphillus)
6. Amentia (verwardheid)

1) Melancholie:

In de allereerste plaats moet geracht worden om den lijders zooveel mogelijk, zoowel geestelijk als lichamelijk, rust te bezorgen –bedbehandeling is dus aangewezen- en uit hunnen familiekring te verwijderen. Bij passieve melancholie en aan uitputting en bloedarmoede lijdenden, is voortdurende bedbehandeling noodzakelijk.
Gegoede zieken kunnen, wanneer zij opgepast worden door personen, wier men met volle gerustheid de bewaking kan toevertrouwen –elk melancholicus toch kan onverwachts zelfmoord willen plegen- buiten het krankzinnigengesticht behandeld worden. Wanneer er geen omstandigheden zijn, die zich daartegen verzetten, is vrije behandeling bij lichtere gevallen van melancholie zelfs te verkiezen, omdat de opsluiting meestal den waan te voorschijn roept van vergelding en straf.
Heeft zich neiging tot zelfmoord geopenbaard, of bestaat voedselweigering, dan is plaatsing in een gesticht dringend noodzakelijk.
Een versterkende doch lichtverteerbare voeding is een voor de genezing onmisbaar vereischte en reeds dit alleen maakt het wenschelijk om personen uit den arbeidenden of kleinen burgerstand, wien men te huis onmogelijk het noodige kan verschaffen, zoo spoedig mogelijk in een gesticht te doen opnemen.

Middelen, die zoo zij verdragen worden met goed gevolg tegen bloedarmoede worden aangewend zijn: levertraan, chinine, ijzerpreaparaten, arsnenik.

Geprolongeerde lauwwarme baden (32-35oC) zijn bij anaemischen aan te bevelen. Om hunne kalmeerende werking worden zij ook toegepast bij praecordiaalangst en slapeloosheid.

Bij preacordiaalangst is het niet al te lang voortgezet gebruik van opium te beproeven. Men begint met 50mgrm p.d. 4 maal daags, geeft na een paar dagen dagelijks 50mgrm d.d. meer en stijgt tot 0.5 ! d.d. Wordt de angst minder en blijft de beterschap eenige dagen toenemen dan kan de opiumdosis langzaam verminderd worden (om de drie dagen de dagdosis met 50mgrm verminderen). Stoelverstopping is geen contraindicatie tegen opium. Een enkele maal heeft de opiumtoediening diarrhoea tengevolge, waartegen, zonder opiumdosis te doen dalen, het best nitr. argenti aangewend wordt.

Helpen lauwwarme baden of koude inwikkelingen niet tegen de agrypnie, dan geve men sulfonal (1-3 grm); bij anaemischen kan men alvorens daartoe over te gaan eerst trachten om door toediening van een glas bier of een warm cognacgrogje slaap te verwekken.
Verder zijn spiritualien op hun plaats bij hartzwakte; zij verdienen mede aanwending, wanneer de arterien zich in een toestand van sterke contractie bevinden. Bovendien kan men, teneinde de drukking in de vaten te verminderen, amylnitrit, hetgeen dikwijls tevens een zeer gunstigen invloed op de gedeprimeerde stemming uitoefent, laten toedienen. Daar amylnitriet evenwel op den duur schadelijk zou kunnen worden, is het niet raadzaam om het gebruik er van langer dan eenige dagen te doen voortzetten; men laat het door andere middelen vervangen die een dergelijke werking bezitten (antipyrine, phenacetine, antifebrine)
Niet te grote giften morfine (50-100mgrm d.d.) doen somtijds de depressie afnemen. Koude douches op het hoofd met het lauwwarme bad verbonden, worden tot hetzelfde doel, somtijds met goed gevolg, gebezigd.
Tegen obstipatie wende men rheum, aloë of podophylline aan. Complicatiën behooren naar de regelen der kunst behandeld te worden.

2) Manie

Bij groote opgewektheid of neiging tot uitspattingen kan gestichtsbehandeling moeielijk ontbeerd worden. Onrustige zieken komen niet zelden betrekkelijk spoedig tot bedaren, wanneer men er in slaagt hen het bed te doen houden; blijkt bedrust alleen daartoe onvoldoende, dan bewijzen lauw-warme baden, die echter in geen geval met koude overgietingen samen mogen gaan, ook hier niet zelden goede diensten. Sulfonal is herhaalde kleine giften doet in vele gevallen den bewegingsdrang eveneens verminderen.
Meer nog tot dat doel is een subcut. injectie van hydrochloras hyoscini aan te bevelen. Vaak werkt ook een korte, niet langer dan een paar uur voortgezette afzondering zeer kalmerend.
Slapeloosheid wijkt somtijds voor ergotine of cornutum; sommigen bevelen hyoscyamine daartegen aan. Blijft de agrypnie niettegenstaande deze middelen voortbestaan, dan beproeve men de werkzaamheid van chloralhydraat, of paraldehyd.
Versterkend dieet en het gebruik van roborantia zijn hier op hunne plaats; bij collaps: aether, digitalis, coffeine. Alcoholica zijn onder elken vorm, evenals koffie en thee, te verbieden.

3) Folie circulaire (circulaire krankzinnigheid, manisch depressiviteit)

De folie circulaire wordt al naar hare phase evenals melancholie of manie behandeld.
Douches op het hoofd mogen hier, ook in het melancholische stadium, nimmer aangewend worden.

4) Paranoia

Lijders aan paranoia te willen genezen, is een hersenschim. De taak der therapie bij deze ziekte bepaalt zich tot de verbetering van anaemische toestanden –gewoonlijk een gevolg van uitspattingen, masturbatie of onvoldoende voeding- en het doen plaats maken van grooten angst en gemoedsprikkels voor een meer rustige stemming. Dit laatste word het doelmatigst bereikt door de zieken in een inrichting te plaatsen, waar zij een zorgvuldige, liefderijke verpleging vinden en onttrokken zijn aan verschillende van buiten verderfelijk op hen inwerkende invloeden.
Bestaat neiging tot zelfmoord of vermoedt men, dat de lijders tengevolge hunner waan voor bepaalde personene gevaarlijk kunnen worden, dan is hunne opsluiting dringend noodzakelijk.

Gewoonlijk betoonen zich paranoici op den duur onmogelijk voor de samenleving; voor hen zijn de krankzinnigen koloniën, waarin zij eene betrekkelijke vrijheid genieten en met geschikten arbeid worden bezig gehouden de aangewezen verblijfsplaatsen.

5) Progressieve paralyse

Indien men het vermoeden koestert van met beginnende dementia paralytica te doen te hebben, zijn een verblijf op het land en maandelang voortgezette onthouding van inspanningen en elken geestelijken arbeid ten sterkste aan te bevelen als de eenige middelen, welke misschien in staat zijn –natuurlijk met eene voortreffelijken voeding- om het beginnend ontaardingsproces in de hersenen tot stilstand te brengen.

Nemen, niettegenstaande volkomen rust en het verblijf buiten, de verschijnselen der progressieve paralyse in duidelijkheid toe, dan verdient het immer aanbevelings om de patienten, zoodra zich bij hen een maniacale stemming openbaart, in een gesticht te doen opnemen, niet enkel in het belang van henzelf, maar ook om te verhoeden dat zij, door hun onzinnige uitgaven, hun betrekkingen tot den bedelstaf brengen.
Tegen de onrustigheid in het maniacale stadium worden lauwwarme baden, extr. secal. cornut. (300-500mgrm d.d.) broomnatrium aangewend.
Is de algemeene voedingstoestand bevredigend dan kan joodkalium (1-2 gram d.d.) beproefd worden. Sulfonal, paraldehyd, chloralhydraat, ook hyoscyamine worden tegen slapeloosheid aangewend.
In de latere stadia der ziekte, als de verlammingen meer en meer op de voorgrond treden, bepaalt de behandeling zich tot zorg voor stipte lichaamsreiniging en nauwlettend toezicht bij de maaltijden, ten einde te verhoede, dat door de gulzigheid, spijzen in de trachea geraken. Bij incontinentie is geregelde kunstmatige ontlediging van blaas en darm aan te bevelen.
Het doorliggen, dat bij bedlegerige paralytici zeer spoedig optreedt, zoeke men te voorkomen door hen dikwijls te laten verleggen en te doen waschen met water en kamferspiritus. Is decubitus eenmaal tot stand gekmen dan is een strenge aseptische behandeling noodzakelijk; bestrooiing der wonden met ac. borium geeft niet zelden goede resultaten als andere middelen die onvoldoende bleken om de uitbreiding der ulceratie tegen te gaan.

6) Amentia

Te zorgen voor uitstekende voeding en te streven, dat, zoo noodig door aanwending van geschikte middelen sommige verschijnselen als sterke exaltatie of depressie verdwijnen, zijn de eischen waaraan de behandeling der amentia te voldoen heeft.
Opname in een gesticht is bij groote exaltatie immer noodzakelijk: de opwinding en onrust toch, kunnen in enkele gevallen razernij ontaarden en dan, om te voorkomen, dat de zieken zich ernstige beleedigingen toebrengen, is voor hen tijdelijk verblijf in een isoleerkamer onmisbaar.
Als kalmeerende middelen komen in aanmerking: bedrust, aanwending van ijs op het hoofd, lauwwarme baden, broom-natrium en morphine-injecties. Broom-natrium kan bij zeer sterke exaltatie zoo ten minste de pols krachtig en regelmatig is, eenige dagen achtereen in dosis van 15! grm opgelost in een groote hoeveelheid water, in éénmaal gegeven worden. Is broomnatrium niet aanwendbaar of verkiest men morphine, dan geve men zwakken individuen tweemaal daags een onderhuidse inspuiting van 20 mgrm sterkeren 30-5-! mgrm op eens.

Meynert beveelt bij gelijktijdig zeer angstigen patienten opium en broomnatrium als werkzamer dan morphine aan. Gaat de opwinding vergezeld van congesties naar het hoofd, dan roemt v. Krafft-Ebing (in acute gevallen als levensreddend) de subcutane injectie van ergotine (60mgrm)

Bij zeer anaemischen en koortslijders bewijzen niet al te kleine giften alcohol goede diensten, niet enkel als middel om de hartwerking te verbeteren, maar ook als slaapmiddel.
Bij het zogenaamde delirium acutum is volstrekte rust en verwijdering van alles wat prikkelen werken kan noodzakelijk; men behandele het verder met lauwwarme baden, ijs op het hoofd, bloedzuigers op de proc. Mastiodeus, ergotine-injecties en afleiding op den darm. Is het niet mogelijk om de patienten de benoodigde hoeveelheid voedsel te laten nuttigen, dan ga men desnoods tot een methodische sondebehandeling over.

Delerium tremens heeft geen bijzondere behandeling noodig, alleen bij dreigenden collaps zijn excitantien aangewezen. Bij lyssa gebiedt de menschelijkheid een onafgebroken bedwelming met chloralhydraat.

Wanneer het den zieken niet angstig maakt, is algemene faradisatie of galvanisatie bij stupor aan te bevelen; lauwwarme baden verdienen in elk geval te worden toegepast.
Zoo tevens depressie voorhanden is, kunnen met de baden douches, van niet te lage temperatuur, gegeven worden.

Inhoud:

1. Bedverpleging
2. Dwangmiddelen
3. Algemene voedingstoestand
   1. Hydrotherapie en faradisatie/galvanisatie
   2. Massage
4. Gebrek aan ontlasting
5. Slapeloosheid
6. Medicatie bij slapeloosheid
7. Medicatie bij opwinding
8. Afzondering (isolatie)
9. Over zelfmoord
10. Hypnotisme
11. Psychische behandeling

1) Bedverpleging:

Zoowel bij beginnende als bij acute psychosen kan volstrekte rust niet genoeg aanbevolen worden, niet alleen omdat opwinding en prikkelbaarheid daardoor het spoedigs tot bedaren komen, maar ook omdat het één der beste middelen is om het verval der lichaamskrachten tegen te gaan.
Volstrekte rust kan alleen worden verkregen door de zieken in bed te houden en wel bij voorkeur liggend, omdat ze dan spoediger bedaren dan in zittende houding.
De bedbehandeling, ofschoon in de laatste jaren algemeen toegepast, is niet nieuw: Coelius Aurelianus (Romeinse keizer, verder?) beval ze reeds aan bij manie. De moeielijkheden verbonden aan hare toepassing zijn onoverkomelijk en het is lang niet zoo bezwaarlijk als men het zich gemeenlijk voorstelt, wanneer men ten minste kan beschikken over een goed geschoold personeel, om angstige melancholici, verwarden, zelfs lijders met bewegingsdrang in bed te houden.
Zieken behooren in bed, ook het meerendeel der krankzinnigen weet dat nog zeer goed, en juist daarom maakt het op hun een gunstigen indruk, als ze zien, dat ze als zieken worden behandeld.

Patiënten die telkens willen opstaan hebben een verpleger of verpleegster voor zich noodig, die moet trachten ze van de noodzakelijkheid te overtuigen, dat hun toestand bedrust vereischt, en hen weer toedekt als ze zich hebben blootgewoeld. Verzet de zieke zich voortdurend en is hij daarbij luidruchtig, dan moet hij, om de overige patiënten niet te hinderen, tijdelijk naar een kamer worden overgebracht waar hij alleen is en opnieuw worden beproefd hem in bed te praten. Lukt dat niet, dan laat men hem een warm bad geven, waarin hij één tot twee uur moet blijven; waarna gewoonlijk de onrust voldoende is verminderd om hem, zij het dan ook na wat tegenspartelen, in bed te doen verblijven. De eerste dagen mag hij volstrekt het bed niet verlaten en ook daarin eten of gevoed worden als de toestand dat vereischt.

De stoelverstopping, die vooral in de eerste dagen der bedbehandeling optreedt tengevolge van gemis aan beweging, wordt bestreden door buikmassage, met of zonder hulp van lavementen.
Wanneer ze eenige dagen in bed hebben doorgebracht en hun toestand het veroorlooft, staan de zieken op om eenigen tijd in de open lucht wat beweging te nemen, en gebruiken den maaltijd ook niet meer in bed.
De duur der bedbehandeling is vooraf moeielijk te bepalen, daar ze in hoofdzaak afhangt, én van het verloop, en van den aard der psychose.

2) Dwangmiddelen:

Zooals bekend is, werden vroeger, getrouw aan de uitspraak van Celsus “ubi perperam dixit aut fecit, fame, vinculis, plagis coercendus est(?)” dwangmiddelen niet alleen voor de behandeling van onrustige krankzinnigen, maar ook als middel om weerspannige zieken te straffen onontbeerlijk geacht; eene opvatting, die natuurlijk tot de schromelijkste overdrijving en misbruiken voerde.
Niet gering zijn dan ook de verdiensten van de engelschen krankzinnigenarts Conoly, die door aan te toonen dat dwangmiddelen bij de behandeling van zielszieken niet alleen geheel gemist kunnen worden, maar zelfs schadelijk werken, er toe aanstoot gaf, dat langzamerhand de gewelddadige behandeling meer en meer op den achtergrond werd gedrongen en voor een meer humane plaats maakte.
Gelijk niet zelden geschiedt, werd de Conolly’sche behandelingwijze, “no restraint system” genaamd, door sommige aanhangers en vurige vereerders sterk overdreven; enkelen onder hen strekten hunnen afschuw van alles wat naar drang zweemde zoover uit, dat zijn zieken, die hardnekkig bleven weigeren om eenig voedsel te gebruiken, liever eenvoudigweg lieten verhongeren, dan op hun stelsel den minsten inbreuk te willen maken.
Het eenige dwangmiddel, dat, buiten de gestichten, mag aangewend worden, – in de gestichten zijn dwangmiddelen gelukkig bijna overal afgeschaft – is het dwangbuis en dit kan, wanneer het voorzichtig en alleen op last van den arts wordt toegepast, nauwelijks meer op dien naam aanspraak maken.

3) Den algemeenen voedingstoestand

Bij alle psychosen, die op inantie (ondervoeding) berusten of die gepaard gaan met vermagering en belangrijke bloedarmoede, moet men natuurlijk allereerst trachten den algemeenen voedingstoestand te verbeteren. Met bijzondere zorg behoort derhalve het dieet –dat bij eventueele digestiestoornissen naar omstandigheden te wijzigen is- geregeld te worden. De vereischten waaraan dit in het algemeen dient te voldoen zijn, dat het tegelijkertijd versterkend en licht verteerbaar is. Een methodisch toegepaste melkkuur geeft dikwijls goede resultaten. In gevallen waar de melk slecht verdragen wordt, kan die, meest met goed gevolg, door kefir (door gisting met het yoghurtplantje verkregen melkproduct) of, indien zulks wenschelijk schijnt, door ijzer-kefir of pepsine-ijzer-kefir (pepsine= het eiwitsplitsend enzym in het maagsap) vervangen worden.

Bij manie, de opgwekte vormen van amentia, en praecordiaalangst is een te rijkelijke toediening van vleeschspijzen af te raden, daar de eiwitstoffen bij onvolkomen oxydatie omgezet worden in stoffen, misschien ptomainen (lijkengif), die een schadelijke prikkelende werking op het zenuwstelsel uitoefenen (Kovalevsky); bij passieve melancholie, stupor, dementia daarentegen is, juist om de opwekkende eigenschappen, eene overvloedige vleeschvoeding aanbevelenswaardig. Visch, die wat voedingswaarde aangaat met vleesch vrij wel overeenkomt, maar de exiteerende (opwekkende, zie exaltatie?) werking op het zenuwstelsel mist, kan wanneer dierlijk voedsel wenschelijk wordt, het vleesch vervangen.
Thee, koffie, wijn en alcoholica zijn bij alle met exaltatie (extase) gepaard gaande toestanden te verbieden; een goed glas bier echter ’s avonds toegediend bewijst als slaapmiddel niet zelden voortreffelijke diensten.
Het blijft immer een zaak van groot gewicht om voor voldoende afwisseling in het menu te zorgen, omdat al te eentonige voeding niet slechts verlies van eetlust kan veroorzaken, maar zelfs een aanleiding tot voedselweigering worden. Gebrek aan eetlust is een verschijnsel, waartegen men in de praktijk maar al te dikwijls te kampen heeft. Somtijds gelukt het om voedingsstoffen zooals vleesch of eieren, waarvan niet zelden een onoverwinnelijke afkeer word gekoesterd, te doen nuttigen, wanneer ze op een bijzondere wijze worden toebereid.
Zoo wordt door zieken, die anders niet tot het gebruik van vleesch te bewegen zijn, de volgende vleeschmarmelade zooal niet met graagte dan toch zonder tegenzin genomen:
100 gram rauw fijn gehakt vleesch, 40 gram witte suiker, 20 gram madera of malaga, 5 gram tct. Cinnamomi.

Verschillende aanbevelenswaardige mengsels met eieren toebereid zijn:
Cock-tail: het geel van 2 eieren sterk geklopt door middel van een cock-tail-brush, daarbij een theelepeltje pomeranzen spiritus, 50 gram cognac, de noodige suiker, een weinig citroensap, het geheel wordt, terwijl eenige stukjes ijs worden toegevoegd, flink dooreengeroerd;
Creme Americaine: het geel van 2 eieren geklotst met suiker, rum of sherry;
Lait de Poule: het geel van 2 eieren met kokend water geklopt, suiker en een weinig aq. Florum aurantii
Bavaroise à l’oeuf: 2 eieren (wit en geel) worden flink geklotst, hieraan 60 gram amandelmelk, 100 gram sterke thee, 15 gram aq. Florum aurantii toegevoegd en dan gezeefd.

Acht men het nodig den eetlust door geneesmiddelen aan te wakkeren, dan is vooral een inf. Condurango of condurangowijn met een gering alcoholgehalte een uitsteken middel. Ook orexinum basicum(?) kan hiertegen beproefd worden. Ofschoon het niet altijd de gewenschte uitwerking vertoond en somwijlen lastige verschijnselen als maagpijn en braking te voorschijn roept, maken de resultaten die sommigen er van mededeelen het toch de moeite waard het in toepassing te brengen; tweemaal daags wordt hiervan 300-500 milligram toegediend in capsules of gegelantineerde pillen.

Ten einde de stofwisseling zooveel mogelijk tot het noodzakelijkste te beperken, moeten deze zieken zich zoo weinig mogelijk bewegen en heeft men dus in de eerste plaats er voor te waken, dat zij rustig het bed houden.

Treft ook dit geen doel, dan kan men beproeven per anum eenig voedsel toe te voeren. Voedende clysmata –zij moeten tot lichaamstemperatuur verwarmd worden ingespoten- kunnen verschillend worden saamgesteld. Lailler beveelt daartoe aan 125 gram melk, 3 theelepels droge pepton, het geel van 1 ei, 5 druppels tct. Opii, 5 gram amylum en indien de pepton zuur reageert, nog 5 gram bicarb. Natric(?). Oebeke geeft het volgende voorschrift: 125 gram ossenvleesch zonder vet of pees, fijn gehakt, 240 gram gedestilleerd water, 2 druppels acid. hydrochlor,(?) 2 gram keukenzout. Laat gedurende een uur marcereeren en filtreer. Wat in het filtrum terugblijft opnieuw te marcereeren met 120 gram gedestilleerd water; na een uur filtreren. Vermeng de beide vloeistoffen en voeg daarbij:
0.12 oplosbare pepsine, 10 druppels acid. hydrochlor, Laat digereeren gedurende zes uren bij 32 graden/R. Er blijven over 240 gram pepsinehoudend vocht, voldoende voor 24 uren. Bij dag geve men hiervan alle 3 uren, bij nacht alle 6 uren 4 eetlepels.
De patiënt ontvangt dus de 240 in zes clysmata, de lepel op 10, berekend.

Een eenvoudiger recept, dat ik bij ondervinding zeer kan aanprijzen, is dat van Huber: voor elk lavement 2 of 3 eieren met 2 of 3 gram keukenzout flink dooreengeklotst; uit een Hegar’sche trechter wordt dit in het rectum gebracht, waarbij men moet trachten de week caoutchouken(?) uitvoerbuis, zoo hoog mogelijk in den darm voort te schuiven. Drie zulke lavementen per dag zijn voldoende: ter reiniging van den darm is het an te raden elk voedingsclysma één uur van te voren door een waterlavement te doen voorafgaan.

Van alle aanbevolen middelen om bij weigering den zieken het noodige voedsel te kunnen toedienen is enkel nog de maagsonde in gebruik, die hier, omdat men gewoonlijk met onwillige patiënten te doen heeft, in plaats van door den mond, door den neus word ingebracht. Ofschoon dit even goed kan worden uitgevoerd of de patiënt ligt of zit, is het, wanneer men niet met aan stupor, of passieve melancholie lijdenden te doen heeft, beter dezen de liggende houding te doen aannemen; bij weerspanningen is men niet zelden genoodzaakt hen buitendien door helpers te doen vasthouden.

De voedende stoffen moeten natuurlijk in vloeibaren staat zich bevinden alvorens tot ingieting over te gaan. Verschillende mengsels van melk, bouillon, eieren, peptonen, chocolade, wijn, levertraan enz. komen daartoe voornamelijk in aanmerking, die niet meer dan lauwwarm mogen zijn en van te voren gezeefd moeten worden om stremsels die de sonde zouden verstoppen, te verwijderen. Van alle samenstellingen die voor voeding door de maagsonde geschikt zijn, wil ik slechts de beide volgende vermelden, die voldoende voedsel voor een dag bevatten.
De eerste, wat in twee gedeelten gegeven, bestaat uit: 4 geheele eieren, 2 liter melk, 250 gram bordeauxwijn, 30 gram vleeschpoeder en 10 gram keukenzout.
Het andere, dat in 3 keeren wordt toegediend uit: 500 gram water, 2 gram keukenzout, 2 liter melk, 1 liter bouillon, 1-2 eetlepels leguminose, een halve flesch rooden, rijn- of moezelwijn, 6 eetlepels portwijn, 6 eetlepels levertraan, 10 stuks eidooiers, 500 gram fijngehakt vleesch, 60 druppels tct. ferr. Acet, en 10 druppels ac. hydrochlor.
Voor de eerste maal dat van de sonde gebruik word gemaakt, is het, ten einde braking te verhoeden, raadzaam om niet te veel te gelijk en niet al te prikkelende stoffen, maar eieren, melk en zout bijv in te brengen.

G. Ilberg beveelt bij voedselweigering aan, subcutane-infusie van 500-700 cc. m. sol. chloreti natrici(?) 7.5 op 1000, verwarmd van 37-40 graad/C. De vloeistof –het is gewenst deze over twee plaatsen te verdeelen- wordt het best ingespoten in het onderhuidssbindweefsel van borst, rug of dij. Ilberg paste de bewerking op zichzelf toe; reeds na een uur daarna bemerkte hij een sterken speekselvloed, die een licht branden op de tong te voorschijn riep; tegelijkertijd deed zich een levendige behoefte naar spijs en drank gevoelen. Nog den volgenden dag bestong speekselvloed, een brandend gevoel in de oogen een lichte coryza (snot).

3.1) Hydrotherapie en faradisatie

Niet minder noodzakelijk dan een goede voeding, is het voor een zorgvuldige huidreiniging te waken; afgezien nog van cosmetische en hygienische gronden, die haar vereischen is het voor de stofwisseling geheel niet onverschillig of de huidfunctiën al dan niet ongestoord kunnen plaats hebben.
Doch niet alleen als zoodanig, maar als tonicum bezitten de huiswaschingen waarde, wanneer men daartoe water van 15-20°C neemt. Andere hydrotherapeutische handelwijzen, die evenzoo werken, zijn; halfbaden van 22°-28°C, waaraan overgietingen met water van dezelfde temperatuur kunnen verbonden worden; inwikkeling in natte lakens (13°-16°C) gedurende 15-20 minuten met daaropvolgend halfbad van 19°-28°C.

Ook electriciteit in den vorm van algemeene faradisatie aangewend, is als tonicum zeer aan te bevelen vooral in het prodromaal stadium en dat van reconvalescentie (revalidatie) der psychosen, wanneer daarmede geen vrees of waandenkbeelden verbonden worden.
In het floride tijdperk van krankzinnigheid vindt zij weinig toepassing, want terwijl hare werking bij psychosen die met exaltatie gepaard gaan zelfs schadelijk te noemen is, kan zij van alle rustige of depressieve vormen alleen bij stupor nu en dan met eenig nut worden ingezet.

Algemeene faradisatie wordt op de volgende wijze uitgevoerd;

Men laat de bijna geheel ontkleede patiënt op een tabouret (behandelkruk) plaats nemen en de bloote voeten zetten op een vochtige plaatvormige electrode, die met de kathode van de secundaire spiraal van de inductietoestel in verbinding is gebracht en bestrijkt dan achtereenvolgens alle deelen van het lichaam met de anonde: een groote met spons overtrokken electrode. De stabiele pool kan in stede van met de voeten in aanraking gebracht worden, als zitplaats ingericht, of in een warm voetbad geplaatst worden. Loewenfeld neemt, ten einde de ongaangename gewaarwording, door de afkoeling van het voetbad of de metaalplaat tweeggebracht, te ontgaan, een groote buigzame electrode van gevlochten koperdraad, dubbel overtrokken met flanel en linnen en van banden voorzien, waarmede zij op het onderste gedeelte van den rug bevestigd kan worden. De afmetingen dezer electrode bedragen 12 op 20 cm. In plaats van de beschreven labiele electrode verkiezen sommigen de door Stein aanbevolen masseerrol, een 10cm lange 3 cm dikke met wasdoek bekleede koolcylinder. Wanneer de stroom op zeer gevoelige plaatsen, zooals hoofd en hals wordt aangewend is het beter dat de anode zelf daarmede niet in aanraking word gebracht, maar dat de geneesheer die in de eene hand neemt en met de andere natgemaakte hand hoofd en hals bestrijkt. De voordeelen van deze handelwijze zijn, dat men in de eerste plaats den stroom gemakkelijker dan zulks met eenige electrode geschieden kan op alle deelen an het hoofd kan laten inwerken en men verder zich zelf kan vergewissen, dat de stroomsterkte juist gekozen is. Het bestrijken van het hoofd mag niet de minste pijn veroorzaken, terwijl voor den romp en ledematen die stroomsterkte voldoende is, welke een zwakke, even merkbare spiercontractie te voorschijn roept, waarbij evenwel insgelijks op de meerdere of mindere gevoeligheid der verschillende lichaamsgedeelten moet worden achtergegeven. Elke zitting moet niet langer dan een kwartier worden voorgezet en die tijd is voldoende, wanneer aan hoofd en hals 3 minuten, aan borst, rug, eken arm en elk been 2 minuten worden besteed.
Wil men de algemeene faradisatie bij bedlegerigen in toepassing brengen, dan neemt men een metalen met warm water gevulde kruik, die met de negatieve pool in verbinding is gebracht en legt die tegen de voetzolen van den zieke.

Bij vrouwen, wier schaamtegevoel niet zelden tegen de algemeene faradisatie in opstand komt, kan men genoodzaakt wezen om, zoo men toch electriciteit wil aanwenden, het electrische bad in toepassing te brengen. Onverschillig welken stroom men kiest, het den galvanischen, hetzij den faradischen, verdient het dipolaire bad, minder onaangenaam voor den zieke, in alle gevallen de voorkeur. Hierbij worden de beide polen –in tegenstelling met het monopolaire bad waar slechts één met het water, de andere met het lichaam in verbinding worden gebracht- in het badwater gedompeld en wordt alzoo het tusschen de electroden geplaatste lichaam alleen getroffen door de takken van den stroom die door het water gaan. Teneinde te bewerken dat een zooveel mogelijk gelijkmatige stroom elk deel van het lichaam treft, werd door Stein aangeraden om meer dan twee electroden te gebruiken en die passend dicht bij verschillende deelen van het lichaam te brengen. De eenvoudigste wijze om dit te bereiken is wel, dat een groote met een der verbonden metaalplaat vlak achter den rug van den patiënt gesteld wordt, terwijl de andere pool in verbinding staat met twee groote metaalplaten, waarvan de een tegenover de voetzolen, de andere tusschen de beenen geplaatst is.

3.2) Massage

een middel om, verbonden met andere behandelwijzen, een gunstigen invloed op de stofwisseling uit te oefenen, bezitten wij in de algemeene massage. Men moet waar men deze in toepassing wil brengen er op bedacht zijn, dat de zwakke personen -bij licht prikkelbaren en geëxalteerden is zijn geheel te verwerpen- massage van het gehele lichaam slecht verdragen, zoodat hier in den aanvang alleen enkele lichaamsdeelen mogen gemasseerd worden en eerst langzamerhand tot algemeene massage mag worden overgegaan.

De wijze van massage moet volgens elk speciaal geval worden ingericht en daarvan is het derhalve afhankelijk of men zal overgaan hetzij tot eenvoudig zacht bestrijken der huid met de vlakke hand (effleurage), hetzij al strijkend een sterkere drukking uit te oefenen en daarmede knijpen van huidplooien verbinden (massage à fraction), hetzij tot het kneden van spieren (pétrissage) of eindelijk tot beklopping der te behandelen deelen met een vinger, de hand of daartoe opzettelijk vervaardigd werktuig (tapotement).

Wanneer men het wenschelijk acht en de omstandigheden zulks veroorloven, kan men om de bloedarmoede te bestrijden natuurlijk door de daartegen gebruikelijke geneesmiddelen aanwenden: Levertraan, ijzerpreaparaten, al of niet met chinine gegeven, arsenicum, alleen of met ijzer, komen hiertoe wel het meest in aanmerking.

Onderhuidse inspuitingen van testikelvocht, door Brown-Sequard het eerst, daarna door Hammond, Variot, Villeneuve, Brainard, e.a. als tengevolge van inwerking op de zenuwcentra, versterkend en verjongend aanbevolen, zijn volgens mededeelingen van Ventra en Tronda, die inantiepsychosen aan een methodische behandeling onderwierpen, geheel nutteloos.

4) Gebrek aan voldoende ontlasting

Een bezwaar, waarmede vele lijders aan anaemie en de meeste krankzinnigen te kampen hebben, is gebrek aan voldoende ontlasting. De deprimeerende invloed, welke tengevolge van obstipatie op de gemoedsstemming wordt uitgeoefend, is bekend; het spreekt op zich zelf reeds zoo dikwijls, in het initiaaltijdperk der psychose bijna uitsluitend, met depressieve ontstemmingen te doen heeft, meer nog dan elders voor een geregelden stoelgang moet worden zorg gedragen. Men zij er aan gedachtig dat, om habitueele obstipatie met goed gevolg te kunnen bestrijden, men steeds in de allereerste plaats de oorzaak daarvan moet trachten op te sporen.
Vaak berust de vertraging der darmperistaltiek alleen op een gewijzigde innervatie van den darm, zoodat van de verschillende wijzen van behandeling massage en electriciteit dan vooral in aanmerking komen. Acht men het noodig om geneesmiddelen toe te dienen, zoo is het zaak om alleen van de milder werkende purgantia gebruik te maken.

5) Slapeloosheid (agrypnie)

Een verschijnsel waarmede men zoowel in het begin-, als bloeitijdperk der psychosen maar al te dikwijls te worstelen heeft, is slapeloosheid. Ook hierbij geldt het in de eerste plaats de oorzaken der agrypnie na te vorschen, welke lang niet altijd voor de hand liggen, vaak in het geheel niet te vinden zijn. Bij de behandeling der slapeloosheid behoort men niet, zooals veelal geschied, den zieke met chloralhydraat, waarmede bij onoordeelkundige toepassing onherstelbare schade berokkend kan worden, vol te proppen, maar steeds individualiserend te werk te gaan.
Indien men de oorzaken der slapeloosheid heeft kunnen opsporen, moet men voor alles trachten die uit den weg te ruimen. Het verdient echter de aanbeveling om hiernevens door toepassing van physiche middelen –die op zelf reeds niet zelden een slaapverwekkende werking uitoefenen- de overgroote prikkelbaarheid der hersenen zooveel mogelijk te verminderen. Deze bestaan uit baden, koude inwikkelingen en electriciteit.

De baden, die hier in aanmerking komen, zijn volbaden van 28°-32°C; men laat den zieke een half tot een geheel uur daarin verblijven en zoo daarbij over congesties geklaagd wordt, koude kompressen op het hoofd leggen. In vele gevallen kunnen inwikkelingen in van te voren in koud water gedompelde daarna goed uitgewrongen lakens, wat de hypnotische werking betreft, de baden met voordeel vervangen; de inwikkelingen moeten om het gewenschte gevolg te krijgen 2-5 uur worden voortgezet.
De hierbij gebruikelijke electrische behandeling uit galvanisatie van de ruggestreng met een niet al te sterken afdalende stroom.
Zijn wij er niet in geslaagd de oorzaken der agrypnie te vinden, dan is het toch raadzaam om, voor en aleer tot de toediening van slaapverwekkende geneesmiddelen over te gaan, ook hier eerst de werkzaamheid der physische middelen te beproeven.

6) Medicatie bij slapeloosheid

Het aantal hypnotica is in de laatste jaren ontzaggelijk toegenomen, doch vele der aangeprezen nieuwe middelen voldoen slechts matig of in het geheel niet aan de daarvan gekoesterde verwachting. De over het algemeen werkzame hypnotica zijn overigens nog talrijk genoeg; jammer maar dat er, ten minste op het oogenblik, nog geéne regels te geven zijn in welke gevallen bepaalde middelen moeten worden voorgeschreven.
In de Wiener Wochenschrift van 1890 raadt v. Krafft-Ebing aan: bij alkoholische agrypnie, opium, paraldehyd, methylal, sulfonal, strychnine; bij morphinisten, piscidia, hypnon, broomzouten in verbinding met opium; bij inantie, spiritualiën en kamfer; bij psychosen met melancholisch karakter, opium, sulfonal, piscidia, broombouten; bij zulke met maniacale ontstemming digitalis en ergotine; bij algemeen neurosen paraldehyd.

Bij zeer anaemische zieken oefenen morphine en opium meestal geen slaapverwekkende werking uit; wel doen ze dit somtijds wanneer zij te zamen met chinine onderhuidsch worden ingespoten. V. Kraft-Ebing laat 250mgrm. Morphine in 5 grm glycerine en 1 grm bisulphas chinine in 15 grm aq. dest. oplossen, mengt deze en laat filtreeren; een spuitje bevat dan 12.5 mgrm. morphine en 50 mgrm. chinine.
Metylal, chloralamid, hypnon -dit laatste zelfs in doses van 10-15gtt. – zijn wat hunne werking aangaat weinig vertrouwbaar. Urethan (3-6grm.) bewijst in lichtere gevallen van slapeloosheid dikwijls goede diensten; bezit echter de nadeelen dat het bij voortgezet gebruik spoedig werkeloos wordt en op den duur verlies van eetlust veroorzaakt. Cannabinon is bij psychosen van weinig waarde; hyoscyamine is alleen te beproeven wanneer alle andere middelen en den steek lieten.
Chloralhdraat is een hartvergift en reeds daarom niet geschikt om langen tijd achtereen gebruikt te worden; een kleine hoeveelheid morphine bij de chloral gevoegd verhoogt de werking daarvan.
Paraldehyd is boven chloral te verre te verkiezen, niet alleen omdat het spoediger werkt maar ook omdat grootere doses voor respiratie en hartwerking onschadelijk zijn. Bij lang voortgezet gebruik begint het op de spijsvertering en algemeenen voedingstoestand een ongunstigen invloed uit te oefenen en worden de patiënten buitendien aan het gebruik er van gewoon, zoodat het raadzaam is, het met andere slaapmiddelen nu en dan te doen afwisselen. De dosis van het paraldehyd is 4-6 grm.
Amylenhydraat (2-6 grm) werkt evenals paraldehyd; acetal evenzoo, doch is minder onschuldig en veroorzaakt somtijds onaangename nevenwerkingen. Sulfonal (2-3 grm.) laat enkele malen wat werking betreft in den steek.
Brough nam waar bij vijf melancholisten, die langen tijd hardnekkig voedsel weigerden, dat zij telkens, na het gebruik van sulfonal, hetgeen hen ’s avond als hypnoticum werd toegediend, den volgenden dag uit eigen beweging voedsel namen. Trional (1-2 grm in warme melk) en Tetronal (1 grm) werken als sulfonal.
Voor patiënten die midden in de nacht ontwaken zonder weer te kunnen inslapen si sulfonal, voor het naar bed gaan genomen, het geschiktste middel, daar de werking er van zoo langzaam plaats heeft. Voor hen die den slaap niet kunnen vatten is trional geschikter daar dit binnen het uur werkt. Tetronal, dat een korten slaap verwekt, is goed voor menschen met korte nachten, d.w.z. die ’s ochtends geregeld vijf uur, half zes wakker worden en blijven.
Somnal in een mengsel van chloralhydraat in urethan in alhohol opgelost, het bezit minder invloed op het hart, doch verwerkt overigens dezelfde onaangename nevenwerkingen van het chloralamid, namelijk duizeligheid, hoofdpijn, matheid, digestiestoornissen. Hypnon, (1-2 grm.) is eene verbinding van antipyrine, en chloralhydraat, 1 gram er van bevat 450 mgrm. chloralhydraat en 550 mgrm. antipyrine; bijzondere voordeelen biedt het gebruik er van niet aan.

7) Medicatie bij opwinding en verhoogde psychische prikkelbaarheid

De middelen die worden aangewend om de opwinding en verhoogde psychische prikkelbaarheid bij onrustige krankzinnigen te bekampen, zijn deels physische, deels medicamenteuze. Onder de laatste treffen wij ook enkele der zoo even genoemde hypnotica aan, zooals opium en morphine.
Over de therapeutische waarde dezer beide geneesmiddelen vooral wat hare toepassing aangaat bij beginnende melancholie, en melancholische angsttoestanden, bestaat onder de krankzinnigenartsen groot verschil van mening. Door sommigen hemelhoog geprezen, worden zij daarentegen door anderen als schadelijk uitgekreten, terwijl derden, waartoe Guislain en Savage behoren, hen als middelen beschouwen die in sommige gevallen goede diensten kunnen bewijzen. Zooals gewoonlijk maken ook hier zoowel de voor- als tegenstanders zich aan schromelijke overdrijving schuldig; in ieder geval is bij het voorschrijven van opium of morphine voorzichtigheid aan te bevelen, daar ze zelf bij te lang voortgezet gebruik aanleiding geven tot het ontstaan van hersenstoornissen.

Andere middelen, welke met hetzelfde doel, onrustige tot bedaren te brengen, gebezigd worden, zijn; broomzouten; extr. Piscidiae (250-500mgrm); hyoscyamine (subcutaan 5-10mgrm, inw. 15:40; doet somtijds de onrust eer toenemen dan verminderen); hydrochloras hyoscini (1-2 mgrm op eenmaal in verdunde oplossing; volgens Ramadier en Serieux een bruikbaar, altijd boven hyoscyamine te verkiezen middel, dat veel te weinig word aangewend bij maniacale opgewektheid, delirium, hallucinaties en melanchol. agit.); Sulfonal, trional in dosi refracta (als sedativum is tetronal 0,4-0,7 gram, 1-2 maal daags het vekieselijkst); sulfas duboisini, hetgeen volgens Belmondo, al is het dan ook voorbijgaande, op de intelligentie werkt en in het bijzonder een gunstigen invloed uitoefent op perceptie- en associatievermogen (1 mgrm als hoogste gift bij de eerste toediening en nimmer stijgen boven 1.6 mgrm.

Niet zelden gelukt het ook hier om zonder hulp der geneesmiddelen de opwinding te doen verdwijnen, wanneer dezelfde hydratherapeutische proceduren worden toegepast, die zoo even bij de bespreking der slaapverwekkende middelen zijn aanbevolen.

Afzondering (isolatie)

Voor zieken, bij wie tijdelijke hyperaesthesie voor alle zinsindrukken voorhanden is, is afzondering het eenige middel om hen tot bedaren te brengen. Tot dat doel behooren in elk krankzinnigengesticht eenige vertrekken beschikbaar te wezen, ver uiteen gelegen dat de zich daarin bevindenden elkander niet kunnen hooren en ook op zoodanigen afstand van het overige gedeelte de inrichting, dat het razen en tieren der bewoners daar evenmin stoornis kan teweeg brengen.
De verlichting der isoleerkamers –die niet alleen door naam maar door de inrichting er van, van de vroegere cellen moeten verschillen- moet niet al te schel wezen en om verschillende reden is het verkieslijk, dat zij hun licht van boven ontvangen. De verwachting, die men koesterde van den kalmeerenden invloed van, door aanwending van verschillende glazen, gekleurd licht, heeft zich niet verwezenlijkt.
De afzondering, waarbij onafgebroken bewaking onontbeerlijk is, mag nimmer te lang worden voortgezet. Is de zieke na eenige uren nog niet tot rust gekomen, dan late men hem zoodra zulks maar even mogelijk is, liefst in de open lucht, vrij rondloopen.
Herstellende zieken verlangen dikwerf zelf naar rust en eenzaamheid; voor hen kan een niet te langdurige afzondering zeer heilzaam wezen.
Houdt men de zieke te lang geisoleerd zonder toezicht, dan kan dit bij patienten, die er anders niet toe zouden overgaan, een oorzaak worden voor het aannemen van verschillende vieze en verkeerde gewoonten zooals; scheuren van hunner kleederen en dekens, onreinheden, zichzelf en het vertrek met drek besmeren. Natuurlijk kunnen deze hebbelijkheden een onmiddellijk gevolg wezen van den bewegingsdrang, doch ook hiertegen vermag een zorgvuldige verpleging veel (regeling van den stoelgang door lavemanten, verstrekking van z.g. onscheurbare stoffen voor kleeding en dekking enz.).

9) Zelfmoord

In verreweg het meerendeel der gevallen, waarin krankzinnigen zelfmoord bedrijven, treft men als aanleidende oorzaak daarvoor hevigen angste aan. Zeer angstige patienten vereischen derhalve een dag en nacht voortgezetten, uiterst nauwkeurige waarneming in bewaking, die om geen enkele reden, al zijn het dan ook slechts voor weinige oogenblikken, verslapt mag worden.
Aan het personeel met de oppassing belast, kan dit niet genoeg worden ingeprent; men moet nimmer verzuimen het te gelijkertijd te wijzen; en op de lagen en listen, welke zij, die op zelfmoord zinnen, aanwenden om het toezicht te doen verflauwen of te verschalken, ten einde, zoo zijn daarin slagen, hun opzet uit te voeren, en op het feit, dat melancholici bij voorkeur de vroege morgenuren plegen uit te kiezen.

Toch is het niet altijd mogelijk, zelfs in gestichten waar verpleging en verzorging voortreffelijk zijn, om zelfmoorden te voorkomen, daar het kan gebeuren, dat zieken, die volstrekt niet angstig of melancholisch zijn, van wie men zulks niet verwachten zou, plotseling onder den invloed eener obsessie of impulsie, daartoe overgaan.

10) Hypnotisme (hypnose)

Het hypnotisme kan bij verschillende krankzinnigheidsvormen zich op geene groote resultaten beroemen; de invloed der suggestie op dwangvoorstellingen en waandenkbeelden kan echter nimmer worden beproefd.

11) Psychische behandeling.

Van een eigenlijke psychische behandeling kan alleen bij herstellende sprake wezen. Evenmin als in het bloeitijdperk der krankzinnigheid moet men hier spot of redeneering aanwenden om den zieken van het ongerijmde hunner waandenkbeelden te overtuigen, wel echter moet men eens gerezen twijfel aan de gegrondheid der waandenkbeelden door toespraak, afleiding, verrassingen, enz bij hem trachten te versterken. Ook kan, wanneer zich eenmaal twijfel aan de juistheid der waandenkbeelden geopenbaard heeft, de geneesheer, door zijne meening daaromtrent kenbaar te maken, er veel toe bijdragen om den zieken het rechte spoor te doen vinden en het verdwijnen hunner waan te bespoedigen. Het spreekt vanzelf, dat de arts, wil zijne uitspraak voor den patient met orakeltaal gelijk staan, diens gehele vertrouwen moet bezitten. Dit nu wordt, behalve door omgang en optreden, het best verkregen door den lijder te toonen, dat men zelfs zijne wijze van denken kent. Om dit te kunnen doen, moet men zich natuurlijk geheel in den toestand van den zieke weten te verplaatsen.

Men moet niet-krankzinnige krankzinnigen toespreken als gewone zieken en niet als kinderen behandelen; evenzeer vermijde men ze te prikkelen door bij het onderhoud een air van zelfbewuste-verstandelijke meerderheid te laten doorschemeren.

Bij de behandeling van inlandse krankzinnigen in Indie is dit uiters moeielijk, omdat men daarbij te doen krijgt met menschen uit allerlei hoeken van den Archipel, wier zeden, gebruiken, gewoonten, ja wier taal men niet kent, daar de middelen en tijd –jarenlange studie wordt daartoe gevergd, zoo de lust om in kampongs rond te dwalen al aanwezig is- den meesten ontbreeken, moet de behandeling zicht tot een zuiver symptomatische beperken

Verslag over de staat der gestichten voor krankzinnigen in de jaren 1864, 1865, 1866, 1876 en 1868, aan den minister van binnenlandsche zaken, ingediend door de inspecteurs dier gestichten.
Van Weelden en Mingelen, 1871 (voorheen exemplaar van de bibliotheek van Huize Padua)

Extra bronnen met informatie over de medicatie: Veel van de genoemde medicatie is in de huidige literatuur niet meer te traceren. Daarom heb ik voor extra informatie van een tweetal boeken gebruik gemaakt, de ene uit 1913, de andere uit 1947.
(1) Pharmacotherapeutisch vademecum, Pinkhof & van der Wielen
D.B. Centen, Amsterdam, 1913
(2) De werking van onze voornaamste geneesmiddelen, FA Nelemans
J.H. de Bussy, Amsterdam, 1947

Het is belangrijk te weten dat de wetenswaardigheden ongeveer uit dezelfde periode stammen als het boek. Behandeling met de betreffende medicatie is derhalve achterhaald en vermoedelijk levensgevaarlijk.

Pagina 41 tot en met 44:

Bij het overzicht van den werkkring van zoo vele geneeskundigen, als aan de Nederlandse gestichten werkzaam zijn, is de vraag niet onbelangrijk, van welke geneesmiddelen door hen het meest gebruik gemaakt werd, welke opvatting zij omtrent de indicatie koesterden, welk effect zij daardoor verkregen.
Alle theoretische bespiegelingen ter zijde latend, willen wij de resultaten hunner ervaring op dit punt, die wij hier en daar vermeld vonden, mededeelen.

Opium

Van dit middel en zijne preaparaten werd vrij algemeen en nogal ruim gebruik gemaakt. Dordrecht (1864) vond het (2 gr. daags) dienstig ter bestrijding van manie, vier maal daags 2 gr. genomen tegen delirium tremens bij eene vrouw. Ook Amsterdam (1864) zag zeer gunstige uitwerking van opium purum in klimmende giften. Constipatie en congestie werden daarbij niet waargenomen, tenzij het individu bijzonder tot congestie gedisponeerd was. De eetlust verbeterde, de tong werd zuiverder. Laxeerende clysmata werden echter vóór het gebruik aangewend. Meerenberg (1864) zag eveneens het opium in klimmende giften bij de mannen in enkele, bij de vrouwen in vele gevallen door eene gelukkige uitkomst bekroond. Zutphen (1867) wendde het volgens Le Grand Du Saulle bij melancholie met bevredigend gevolg aan. Latere mededeeling daaromtrent werd bij genoegzame waarneming toegezegd. Utrecht (1866) vond dat narcotic op zich zelve weinig resultaten opleverden, terzij eerst alle complicatien verwijderd waren en er geen bloedaandrang aan de hersenen bestond. Franeker (1866) vond in enkele gevallen van melancholie pulv. dov. (?) werkzaam, waar opium alleen geen effect teweeg gebragt had. Zutphen zag van opium purum in klimmende giften tegen melancholie weinig snellere en gunstiger werking dan van extr. opii.

Morphine

Van morphine werd over het algemeen veel gebruik gemaakt als sedans en als hypnoticum; maar van de subcutane injectien met morphine wordt door Meerenberg (1864) gewag gemaakt als vooral te pas komende bij hen, die niet willen innemen. Zutphen (1865) verklaart er zelfs de gewenschte uitwerking door verkregen te hebben, als andere narcotica, op andere wijze toegediend, in de steek lieten. Ook Utrecht (1866) verkiest hare aanwending boven die in anderen vorm. Delft (1868) is van het zelfde gevoelen en vond de inspuitingen onder de huid met mur. morphii, als hypnoticum, gunstig bij manie en bij melancholica agitans; bij chronische manie (periëncephalitis chronica) bleven zij zonder effect op den loop der ziekte; bij twee stompzinnigen openbaarde zich haar hypnotisch effect eerst 18 uren later.

Narcine

Werd door Zutphen (1867) geprezen bij opiophobie
Narceinum, (C22,H27,NO8,3H2O) een der opium-alkaloïden, in water slecht oplosbare, kleurlooze kristallen.
Gebruik: als hypnoticum en seativum, gelijk morfine, doch van zwakkere werking; 20-50 mgr., tot 0.1 gr. meerm. Daags; in clysma of suppositorium 10-50 mgr (1)

Papaverinum

¼ gr. driemaal daags werd door ’s Bosch geprezen als hebbende 2 lijders geheel genezen en 2 veel verbeterd.
Papaverine. Een belangrijke stof die in opium voorkomt is de papaverine. Papaverine is een spasmolyticum, dwz een middel dat spasmen (contracties van gladde spieren) opheft. (Lyein beteekent losmaken). Spasmen (kramp) van gladde spieren kent men maar al te vaak. Darmkrampen zijn berucht wegens hun pijlijkheid. Verder vaatkramp, niersteen- en galsteenkolieken, blaaskramp, kramp van spieren in de longen, al deze onaangename toestanden tracht men te bestrijden door de kramp der gladde spieren te bestrijden door de kramp der gladde spieren op te heffen en als dat lukt, dan verdwijnen de pijn en andere bezwaren onmiddellijk. (2)

Digitaline (vingerhoedskruid)

Digitaline werkte volgens Dordrecht (1864) gunstig tegen hersenprikkeling. Utrecht (1866) maakt er de conditie bij dat de hartsbewegingen zeer onstuimig en de krachten niet gezonken zijn. Zutphen vond in 2 gevallen van acute manie zeer gunstig werkend. ’s Bosch (1865) beveelt het vooral aan bij hallucinatien van het gehoor. Eene zeer door hallucinatien opgewekte vrouw werd in 7 dagen door inf. digit. (dr. ß op unc. vii ??) kalm en van hare hallucinatien bevrijd. Na een gebruik van 14 dagen ontstonden intoxicatieverschijnselen. Het medicament werd weggelaten en zij recidiveerde in haren vorigen toestand, die weer week, toen zij weer digitalis gebruikte. Het zelfde gunstige effect daarvan werd waargenomen bij eenen lijder, die meende aan alle spieren te worden getrokken. Waar de hallicunaties niet op zichzelven stonden, maar met andere vormen van krankzinnigheid gepaard gingen, was het effect niet merkbaar. Ook bij manie werd digitalis gunstig bevonden door ’s Bosch en tegen melancholia agitans door Delft (1867)

Cannabis indica

Cannabis indica bragt beterschap aan, volgens Zutphen (1867) bij 2 hallucinanten en herstel van eene melancholica, die door andere narcotica te zeer geconstipeerd werd; bij eene melancholia stupida bleef het zonder eenig effect. Voor het overige werden daaromtrent door Dr. Van Andel meerdere bijzonderheden medegedeeld in het Nederl. Tijdschrift voor Geneeskunde, jaarg. 1866, pag. 339 enz.

Belladona

Belladona werd door Utrecht (1866) geprezen als antispasmodiem bij habitueele constipatie
Folia Belladonae, doodkruid of wolfskers zijn de bladeren van de Atropa Belladona; ze bevatten o.a. 0.3 tot 0.4% alkaloiden, in hoofdzaak hyoscyamine met betrekkelijk weinig artopine, gebonden aan appelzuur, dus in een in water oplosbare vorm (1)
Gebruik: als rookmiddel in vereeniging met Herba Stramonii of Opium bij asthma; in pappen, poeders of per infuus bij kinkhoest, asthma, katarrhen, neuralgien, loodkoliek (waarbij het purgerend werkt), epilepsie.
Vergiftigingsverschijnselen: heeschheid, droge mond en keel, dorst, droge huid, wijde pupillen, accommoddatie-verlamming, snelle pols, lichte tot hevige deleria, dood door hartverlamming
Tegengiften: maagspoeling met tannine, carbo ligni, Iodium, opium, pilocarpine, morfine, braking verwekken door apomorfine. Clysma met zout- of azijnwater, laxantia.

Lupuline

Dit middel dient volgens Utrecht (1866) om het geslachtsleven tot ontspanning te brengen. Delft (1867) verkreeg daarentegen bij zijne toediening een negatief resultaat.
Glandulae lupuli, lupuline (hopklieren), de schubben van de kegelvruchten van humulus luppulus; als werkzame bestanddeelen komen in de eerste plaats in aanmerking vluchtige olie en hars.
Gebruik: lupuline is een sedativum. Het word zoowel tegen nerveuze prikkelbaarheid der blaas gegeven, ter bestrijding der pollakurie, en der blaaskramp, ook bij katarrhen; 3x daags 0.1-0.5 gr in poeders of pillen. Vroeger gebruikte men lupuline als anaphrodisiacum. (1)

Helleborus niger (rhizoma hellebori nigri, rhizoma hellebori viridis)

Bleef in Delft (1867) zonder uitwerking
Helleborus niger = zwarte nieswortel, werd vroeger (zegt men in 1913) gebruikt tegen epilepsie. De wortelstok van de helleborus niger bevat als werkzame bestanddeelen glucosiden, oa helleborine en helleboreine.
De zwarte nieswortel werd vroeger tegen epilepsie aangeprezen, en elctuarium tot 1 gram per dag. De groene is bij hydrops cardiacus nog wel in gebruik, in pillen met 10mgr. van het rhizoma per stuk; groote doses verwekken diarrhee en braking, wat te wijten is aan het glucoside helleboriene, waavan tot 100! Mgr per etm kan worden gegeven in pillen of slijmige mixtuur; gebruikelijke doses tot stimulatie van het hart 10-20! Mgr 4-5x per etmaal; ook het glucoside kan diarrhee verwekken. Als ooganastheticum ½ mgr. opgelost indruppelen.
Vergiftigingsverschijnselen; (diarrhee, kuitkrampen, collaps, deliria, mydriasis, daling der frequentie van pols en ademhaling en der lichaamswarmte) te behandelen met emetica, maagpomp, tannine en stimulantia, warme omslagen, hypodermoclyse.
Bereidingen: helleboreinum, (C37,H56,O18) een geelachtig poeder, oplosbaar in water en spiritus
Extractum hellebori, (sppl) een droog, met spiritus en water aa bereid extract; als alterans 30-100mgr meerm daags in pillen; als purgans en emmenagogon 0.2-0.6 gr meerm daags (1)

Brometum kalicum

Werd in 1865 door Meerenberg zonder gevolg gegeven. Utrecht (1866) meende, dat het de irritabiliteit van de spinaalzenuwen bedaarde en die van het ruggemerg verminderde; daarenboven zou de vermeende werking van de potaschzouten door de toevoeging van het bromium verhoogd worden. Ook in 1868 werdt het door Utrecht geprezen wegens zijne bestrijding van den prikkelenden toestand der zenuwcentra. Zutphen (1867) liet zich daarover ongunstig uit.
Brometum kalicum, (KBr) witte kristallen, oplosbaar in water 1 deel in 1.6 dln, in spiritus 1 deel in 12.4 dln
Broomzouten algemeen: De broomzouten verminderen de prikkelbaarheid van het zenuwstelsel, zoowel van de bewegings- als van de gevoelscentra, en ook de reflexprikkelbaarheid. De toepassing deze eigenschap is zeer uitgebreid. Bij neuralgien, prikkelbaarheid, jeuk, jeukende uitslagen, het braken der zwangeren (onzekere werking) chorea, kinkhoest worden kleine hoeveelheden (1-2 gr per dag) gaarne voorgeschreven. Bij slapeloosheid en een gram broomzout, in een glas warme melk gebruikt een uur voor bedtijd afdoende. Groote doses, tot 8 gram per dag, maandenlang gebruikt, zijn noodig tot het onderdrukken van epileptische aanvallen.
Een chronische broomnarcose, door zeer groote giften (4 maal 8 gram per dag) broomnatrium, is door MacLeod aangewend bij psychosen, ook om het langdurige vervoer in verre gewesten mogelijk te maken (zie ned. Tijdschrift v. geneesk. 1900 blz 619, wat betreft de zeer bijzondere voorzorgen daarbij nodig) Sommige krankzinnigen zouden, uit dien slaap ontwakend, hun psychose als het ware hebben vergeten.
Bijwerkingen: acne, vermindering van het geheugen, spijsverteringsstoornissen. (1)

Jodetum kalicum

Jod. Kalic. werd door Delft (1867) als onvermogend gemeld tegen paralysis cerebri, slechts in 1 geval zou het in staat zijn geweest het verloop der ziekte te vertragen.
Dit middel heeft voornamelijk somatische toepassingen zoals bij syphilis, scrophuleuze klierzwellingen, tuberculeuze peritonitis, als asthma middel, verslapping van de kleine artherien en nog wat van die dingen. Ik ga er derhalve verder niet op in. (1)

Strychnine

Werd in 1867 in Delft tegen enuresis atonica, en Oxyd. Zinci tegen enuresis erethica dienstig gevonden.
Ook hier weer voornamelijk somatische toepassingen. Het middel werd o.a. gebruikt tegen gynaecologische obstipatie, carminativum, amarum en darmtonicum. Als middel tegen amaurose en amblyopie; bij asthenische toestanden in acute ziekten, bij paresen, enuresis, maagatonie, vooral dyphtherische paresen, bij drankzucht en slangebeeten. (1)

Campher

Lang voortgezet, zeer gunstig tegen hardnekkige onanie, Zuthpen (1866)
Kampfer is een middel wat al lang bekend was en al door de romeinen werd toegepast. Ten onrechte had het vroeger de naam een anaphrodisiacum te zijn.
Kampfer is een prikkel voor het hart, het vasomotorisch centrum, de centra in het verlengde merg en de groote hersenen. Therapeutisch maakt men gebruik van onderhuidse inspuitingen van kleine giften opgelost in bijvoorbeeld eather als exitans bij hartzwakte of collaps, in ’t bijzonder bij pneumonie en gastroenteritis. Camphora monobromata als sedativum, vooral in de geslachtsspheer. Verder ter voorkoming van decubitus en andere wonden. (1)

Liquor Fowleri (?)

Zelfs in klimmende giften bij twee lijders aan chronische manie door Zutphen (1867) zonder het gewenschte effect toegepast.

Nitras argenti

Werd in zijne werking door Utrecht (1866) ongeveer gelijk gesteld met brom. calic. terwijl het aldaar ook tegen habitueele vaatuitzetting werd toegediend.
In verdunde oplossing werkt het vaatvernauwend. Bij vergiftiging melk en keukenzoutoplossing. Na langdurig gebruik argyrie (grauwzwarte huidverkleuring door metallisch zilver)
Vroeger gebruikt bij ruggemergziekten, epilepsie en cholera. Verder nog goed tegen wratten en tegen granulomen in den darm. (1)

Infusio Valerianae

Dit middel met zwavelaether werd door Rotterdam bij idiopatische manie aanbevolen, vooral bij vrouwen, die meenen en een of anderen plicht verzuimd te hebben en nu daarvoor verwijtingen vrezen
Radix Valeriana: de bijwortels met den stengelvoet van de Valeriana officinalis. Bevat vluchtige olie, alkaloiden, (chaline, valerianine) valeriaanzuur, appelzuur, mierenzuur, azijnzuur, looistoffen. De vluchtige olie en de looistoffen komen in den verschen wortel in glucosidischen vorm voor. De valeriaanglucosiden worden na het afsterven van den wortel door fermenten gesplitst. De kleur van den wortel wordt bij het bewaren donkerder, terwijl ook het aroma sterker word.
Gebruik: als carminativum en krampopheffend middel (bijv. bij dysmenorrhee) soms van treffende werking bij hysterische en hypochondre personen, 5-19 gram daags als infuus of zelf bereide thee. (1)

Chloroform

Chloroform werd door ’s Bosch (1865) gebruikt om de krankzinnigen bij voedselweigering te laten ruiken en zoodoende of hun tegenstand te verminderen of onder de ingetredene narcosis de voedingsbuis in te brengen. Dordrecht prees daarvan (1868) het verrassende effect, indien chloroform door middel van eenen pulverisateur met dubbelen gaffelvormigen bek langs de ruggegraat geappliceerd werd ter bestrijding van de chorea major

Chinine

Chinine werd door ’s Bosch (1865) te vergeefs tegen intermitterende manie aangewend.
Kinine was natuurlijk primair het middel tegen malaria. Maar er staat nog wel geschreven dat kinine ook wel als sedativum werd gebruikt. (1)

Martialia (?)

Werden te ’s Bosch (1865) in het algemeen geprezen

Tonica Amara en Roborantia

Tonicum Amara en Roborantia moesten in Meerenberg (1864) vooral toegediend worden wegens den anaemischen toestand (bloedarmoede) waarin vele lijders zich toenmaals bevonden.
Tonica Amara; Elixer viscerale Hoffmani – Cort. Cascarill. 8.0, Herb. Centaurii 4.0, Herb. Cardui bened. 4.0 Rad Gentianae 2.0, Cort. Aurant. 1.0, Spir. dil 5.0, Vin Malac. 95, Zeer bittere wijn
Gebruik: als stomachicum en tonicum, 3 m daags 1 of 2 suikerlepels voor het eten. In vele gevallen te vervangen door aangenamer smakenden Vinum Chinae (1)

Roborantia

Versterkend middel, verder niks bekend (?)

Succinas amon.-pyro-animale liq.

Werd door Delft 1867) met succes gegeven tegen paralysis agitans van een jong meisje.
Succinas ammonicus is het amoniumzout van barnsteenzuur. Kleurloze, in water oplosbare kristallen; bij krampweeen 0.1 – 0.150 gr om het kwartier in oplossing. Wat de toevoeging
–pyro-animale liq. betekent weet ik niet. (1)

De murias cupro-ammoniacale (?)

Door dr Richarz zoozeer geprezen tegen voedselweigering, werd door Zutphen (1865) van een hoogst twijfelachtig effect bevonden en bleef te Delft (1867) bepaald zonder gunstigen uitwerking

Decoct rahm. frag.

Werd door Franeker (1864) het beste middel genoemd tegen constipatie bij melancholie en stupiditeit. Onder het gebruik daarvan bedaarde (1864) de salivatie, die bij sommige lijders in hooge mate bestond en verbeterde de algemeenen gezondheidstoestand.
Rhami frangulae is de stam van de takbast van Rhamus Fragulae. Het is het inlandsche anthrachinon-derivaten bevattende laxeermiddel, het bevat deze, evenals de cascara sagrada, de sennebladeren en de rhabarberwortel, in glucosidischen vorm, welke ten deele in water oplosbaar en ten deele onoplosbaar zijn, maar die bij koken of infunderen, toch grootendeels, in het aftreksel overgaan. De versche Rhamnusbast bevat een enzym, dat braking verwekt, vandaat dat alleen bast, die een jaar oud of, wat op hetzelfde neerkomt, die gedurende een uur bij 100 graden is verwarmd, mag worden gebruikt.
Gebruik: vuilboom of sporkenhout, ook rhamnusbast (populair; rammenasbast genoemd) is een populair laxeermiddel; als decoctum (ingekookte vloeistof) 25:200, een wijnglas vol, eenige malen, tot de werking is bereikt. Zeer bruikbaar.

Podophylline

Dit deed, volgens Meerenberg (1864) ½ tot 4 gram dagelijks, goede diensten zonder groote ongaangename nevenwerking. Zutphen gaf het (1865) in eene alcoholische oplossing met malzextract, als bier te drinken aan iemand, die weigerde in te nemen.
De wortelstok van podophyllum peltatum. Bevat als werkzaam bestanddeel een mengsel van harsachtige stoffen (resina podophylli)
Gebruik; als doelmatige laxans, bij ophooping van faeces en icterus. (1)

Tartarus emeticus

Bewees te Rotterdam goede diensten bij hevige razernij (1864); werd in Meerenberg (1864) alleen toegediend in sommige gevallen van dementie, gedurende de tijdelijke vlagen van opgewektheid in hield in Utrecht (1866) zijn speciale indicatie etc. etc.
Tartras kalico-stibicus, tartarus emticus, tartarus stibiatus etc. toegepast als braakmiddel bij volwassenen. Als expectorans bij bronchitis en pseudo croup (bij pneumonie vermijden wegens collapsgevaar) Werd vroeger als derivans bij dementia paralytica gebruikt (pokzalf) (1)