Inleiding:

Onder hospitalisme (hospitalisatieverschijnselen) bij psychiatrische patiënten verstaat men die verschijnselen of symptomen, die niet door het ziekteproces zelf, noch door de medicatie worden veroorzaakt, doch die worden geacht te zijn ontstaan als gevolg van het verblijf in het psychiatrisch centrum.

De rol van de inrichting als ziekmakende factor komt hier in het geding. Vaak wordt verondersteld dat hospitalisme iets is dat slecht voorkwam in de ouderwetse gestichten van vroeger, iets van voor de tijd van gerichte arbeidstherapie en van de moderne medicatie. Deze veronderstelling berust echter niet op op de realiteit; vandaag de dag kan men, als men er oog voor heeft, frequent hospitalisatiefenomenen waarnemen, zij het in een wat andere vorm dan enige decennia terug.
De toevoeging ‘als men er oog voor heeft’ is in deze van betekenis, daar vrijwel alle werkers in de geestelijke gezondheidszorg bedrijfsblind zijn voor hospitalisatieprocessen van het eigen instituut. Dit is begrijpelijk omdat het nu eenmaal niet gemakkelijk is in te zien en toe te geven dat je eigen inrichting of kliniek de psychiatrische patiënten wellicht zieker maakt dan ze al zijn.

Wij onderscheiden naast het ouderwetse hospitalisme van de gestichten van weleer een drietal vormen van modern hospitalisme, te weten: het verplaatsingshospitalisme, ontstaan door onvoldoende doordachte overplaatsingen van grote aantallen chronische patiënten vanuit de inrichtingen naar tussenvoorzieningen; verder het hospitalisme, ontstaan door de zogenaamde ‘laisser aller, laisser faire’ houding, van een generatie ‘moderne’ verpleegkundigen, en voorts het hospitalisme van de moderne psychotherapeutische centra en neuroseklinieken.

Tenslotte dienen wij – daar hospitalisme het meest frequent voorkomt op chronische afdelingen – onder ogen te zien welke verandering er mogelijk optreden in een patiënt die van een observatieafdeling wordt overgeplaatst, dit zijn zogenaamde overplaatsingsfenomenen binnen een inrichting.

1)  Het ouderwetse hospitalisme van de gestichten van weleer.

In de periode van vóór de systematische arbeidstherapie en (later) de systematische farmacotherapie zag men tal van hospitalisatieverschijnselen. Deze werden echter niet als zodanig onderkend, doch beschouwd als onderdelen van de betreffende ziektebeelden. Zo zijn allerhande vormen van de katatone symptomen en syndromen als onderdeel van de schizofrenie beschreven. Later bleek echter, dat hetgeen voor “katatonie” werd aangezien voor een niet onaanzienlijk gedeelte op hospitalisme beruste.
Teneinde het ontstaan van de oude hospitalisatiesyndromen te begrijpen is het nodig zich te verplaatsen in de situatie van een patiënt die indertijd in een dergelijk gesticht was opgenomen.

Om te beginnen moet dan worden opgemerkt dat vóór de tijd van medicamenten tegen schizofrenie de patiënt veel meer dan nu het geval is, werd overspoeld door zijn psychotische angsten. Deze soms nauwelijks voorstelbare angsten gaven aanleiding tot allerhande agressieve reacties ten opzichte van het verplegend personeel, dat daarop weinig antwoord had dan dwangmaatregelen, zoals opsluiting in isoleercellen, wikkelen, dwangjakjes en spanlakens. Vrijwel alle chronische schizofrene inrichtingsbewoners die momenteel 50 of 60 jaar of ouder zijn hebben vroeger perioden van langdurige lijfelijke dwangmaatregelen meegemaakt.
Helaas werd dit systeem van dwangmaatregelen miet slechts toegepast als noodzakelijke of althans moeilijk te vermijden antwoor dop agressie, doch ook bij de bestrijding van allerhanden andere vormen van ongewenst gedrag, zoals wegloopneiging, onvoldoende werken in de arbeidstherapie, opstandigheid of wat daar voor doorging, wartaal uitslaan, onzindelijkeheid, het verscheuren van kleding, sexuele handelingen als masturbatie.

Naast de voortdurend aanwezige dwang was daar de haast volstrekte onmogelijkheid zelf initiatieven te ontplooien., door allerhande eigen initiatieven (vaak, doch niet steeds gekleurd door de psychose) werden gezien en geduid als schadelijke voortbrengselen van een zieke geest in plaats van als nog intacte resten van de persoonlijkheid.
De grote mate van verveling, de dorre routine van het gestichtsleven en de massaliteit (waardoor een volledig gebrek aan privacy ontstond) waren voorts de belangrijkste factoren bij het ontstaan van het oude hospitalisatiesyndroom.
Tenslotte speelde de te verzorgende houding van het verplegend personeel een grote rol; als je iemand frequent voert, b.v. omdat hij morst bij het eten, zal hij het morsen niet afleren, doch wel spoedig verleerd zijn, zelf een lepel en een vork te hanteren; als men iemand enige tijd met wassen en aankleden helpt, zal hij doorgaan met zicht te laten helpen, ook al kan hij het allang weer zelf.

In zijn lichtere vorm werd het hospitalisme gekenmerkt door het niet meer ontplooien van eigen initiatieven, en door het vermijden van elke vorm van gedrag dat de staf onwelgevallig zou kunnen zijn, met andere woorden door indolentie (laksheid, onverschilligheid, luiheid) en overaangepastheid.
Bij zwaardere vormen kwam hierbij een belangrijke mate van decorumverlies als gevolg van de massaliteit en het voortduren verkeren in een omgeving waar het ophouden van decorum zinloos was.
Bij de ernstige vorm van hospitalisme tenslotte verbleven de patiënten in bed, waar zij zogenaamde foetale houdingen aannamen, zich bevuilden, scheurden en smeerden, voedsel weigerden dan wel vraatzucht vertoonden, en soms katatone verschijnselen te zien gaven. Secundaire symptomen waren dan contracturen, decubitus, blaas of longontsteking, trombose en embolie.

2)  Verplaatsingshospitalisme

In de verenigde staten kende men vanouds de State Mental Hospitals voor soms wel 3 a 5000 patiënten of meer. Deze inrichtingen waren broeinesten voor hospitalisme, o.a. als gevolg van onvoldoende geschoold medisch en verpleegkundig personeel, massaliteit of onverschilligheid van staf en directie, en niet in de laatste plaats door onvoldoende financiële mogelijkheden.
Onder invloed van vele factoren, waarvan wij noemen de groeiende invloed van de beroemde en beruchte anti-psychiatrische schrijver Thomas Sasz, vond in de jaren zestig een ware leegloop van de State Mental Hospitals plaats.

Maar wat gebeurde er met die duizenden patiënten, hoofdzakelijk chronische schizofrenen?

Grote aantallen van hen kwamen terecht in commercieel opgezette ‘nazorghuizen’ in feit niet meer dan volkslogementen, waar zij met velen op 1 kamer sliepen, waar meestal erbarmelijke hygiënische toestanden heersten, en waar aan medische behandeling of sociale begeleiding niet gedaan kon worden. Natuurlijk verdween het gestichtshospitalisme niet, het verplaatste zich slechts van de inrichting naar de tussenvoorzieningen.
Sommige ex-patiënten hadden het geluk door familieleden te worden opgevangen. Bij velen was dit echter niet het geval. Sommigen van hen werden dan ook dakloze zwervers, levend in krotten en sloppen, of in de tunnels van de ondergrondse. Bij vergrijpen en kleine misdaden werden zij wel opgepakt door de politie, doch – op grond van hun geestelijke stoornissen – in de regel spoedig weer op vrije voeten gesteld.

Ook in ons land hebben zich – op meer bescheiden schaal – vergelijkbare fenomenen voorgedaan.
Uitgaande van de gedachte ‘alles is beter dan in een paviljoen voor psychiatrische patiënten’, zijn ook in Nederland vele patiënten vaak onvoldoende voorbereid ontslagen.
Indien men jaren later nagaat wat er van al die ontslagenen is terechtgekomen, vraagt men zich in vele gevallen ook af of de patiënt er nu werkelijk op vooruit is gegaan; ook bij ons zijn tussenvoorzieningen veelal slecht, ook bij ons zijn familieleden meestal niet al te tolerant, ook bij ons wordt nog steeds de geestelijk gehandicapte in de maatschappij gediscrimineerd.
Verveling, indolentie, decorumverlies, inactiviteit, al deze symptomen van hospitalisme zijn bij de meeste ontslagen chronische patiënten blijven bestaan.

3)  Het hospistalisme ontstaan door de ‘laisser aller, laisser faire’ houding van de verpleegkundigen.

Tot omstreeks 1968 – 1970 was in de psychiatrische inrichtingen de verpleegkundige de baas en had de patiënt maar te doen wat hem werd opgedragen c.q. waartoe hij werd gedwongen.
De arbeidstherapie bezoeken, zich om zo en zo laat daar en daar bevinden, of zich juist niet bevinden, geen herrie maken, geen alcohol gebruiken, seksuele impulsen onderdrukken enz. De staf beschikt over een groot aantal mogelijkheden de patiënten haar wil op te leggen (hem te laten doen wat ‘het beste’ voor hem was) zo b.v. onthouding van vrij wandelen, van weekendverlof, inhouden van zakgeld, verbieden van recreatie, van bezoek en soms opsluiting. En dan spreken we nog maar niet over extremen als ‘strafshocks of braakspuiten’.
In de late jaren zestig en aan het begin van de jaren zeventig kwam de reactie. De inrichtingspsychiatrie kwam “op de tocht te staan”. In sommige inrichtingen ontstond een rel. Boeken als ‘Wie is van hout’ (Foudraine) en ‘Laat ze het maar voelen’ (Van Eijk) beleefden in korte tijd vele herdrukken. Congressen en soms tumultueuze conferenties werden aan het onderwerp geweid. Het waren hoofdzakelijk leerling-verpleegkundigen en jonge gediplomeerden, die al dan niet gesteund door artsen en psychologen met een kritische instelling en een zekere trendgevoeligheid in opstand kwamen. In sommige inrichtingen verliep dit proces stormachtig, in andere rustig.

Maar het resultaat was overal hetzelfde; het oude patroon van patiënten goed onder de duim houden werd doorbroken. Patiënten kregen veel meer bewegingsvrijheid, zij konden vrijer beschikken over hun eigen geld, relaties werden toegestaan of aangemoedigd, seksualiteit was niet langer taboe, schoorvoetend deed de alcohol zijn intrede in de paviljoens, aanvankelijk alleen bij feestelijke gelegenheden, later in de weekenden of dagelijks.
Bij arbeidstherapie liet men het principe van beloning naar prestatie varen, een verplichting te werken verdween geleidelijk, er kwam meer aandacht voor creativiteit. Grote aantallen patiënten werden ook, op hun verzoek, dan wel daartoe aangezet door hun enthousiaste begeleiders, uit de inrichtingen ontslagen.
Een niet onaanzienlijk percentage van verpleegkundigen verviel echter helaas tenslotte tot een soort ‘laisser aller, laisser faire’ houding; de patiënt heeft de vrijheid om te doen en te laten wat hij en het is niet onze taak om hem ook maar een strobreed in de weg te leggen.

Maar chronische patiënten die jarenlang onder de duim zijn gehouden reageren niet als ‘verstandige mensen’ als zij plotseling een pakket van vrijheden krijgen aangeboden.
Toen de stringente controle op lichamelijke hygiëne wegviel, vervuilden veel patiënten zienderogen. Toen patiënten grote hoeveelheden geld konden opmaken werd dit veelal uitgegeven aan zaken als alcohol, snoepgoed of draagbare radio’s. Eén patiënt kocht vele camera’s die hij vervolgens sloopte, alsmede werphengels die hij in het water gooide.
Een ander bakte dagelijks voor zichzelf een omelet van 8 eieren, waarna hij een halve fles whisky uitdronk. Frequent bezoek aan prostituees door mannelijke schizofrenen van een paviljoen chronische patiënten gaf aanleiding tot een kleine epidemie van gonorroe en schaamluis op diverse mannen- en vrouwenpaviljoens.

Toen de verplichting de arbeidstherapie te bezoeken wegviel verbleef een gedeelte van de patiënten van de vele paviljoens overdag in bed. Vele patiënten kregen ‘inspraak’ en hun eigen medicatie. Dit leidde er toe dat sommigen die geen ziekte-inzicht hadden de medicatie gingen weigeren, met als gevolg waarvan de psychose verergerde.

Bij het opmaken van de balans, 5 a 7 jaren na de bevrijding van de chronische patiënten, moest worden vastgesteld van zich helaas nieuwe vormen van het oude hospitalisme hadden ontwikkeld, namelijk inactiviteit, apathie, verveling, vervuiling, verslaving en decorumverlies.

4)  Het hospitalisme van de moderne psychotherapeutische centra en de neuroseklinieken.

De neurotische patiënt wordt heden ten dage in onze welvaartsmaatschappij in de watten gelegd. Vele mensen die hun normale levensmoeilijkheden niet aankunnen, krijgen begeleiding, psychotherapie en medicamenten.
Zij worden overspannen verklaard en vaak wordt hun van medische zijde geadviseerd het werk te staken. Vroeg of laat worden ze verwezen naar een psychiater, hetgeen een bevestiging van het idee van ziekzijn kan betekenen. Indien zij een zekere mate  van intelligentie bezitten, niet te oud zijn en bereid en in staat zijn de ‘taal van de psychotherapeuten’ mee te spreken, zal niet zelden verwijzing naar een psychotherapeutische kliniek of dagcentrum de volgende stap zij.

Bij binnenkomst in een dergelijk instituut wordt de reële verantwoordelijkheid die je hebt voor je werk en gezin van je afgenomen. In de plaats daarvan komt een abstracte verantwoordelijkheid; er voor te zorgen dat je een waardig lid bent van de Therapeutische Gemeenschap, van De Groep word.
Dat wil zeggen je concentreren op je vroege jeugd, dromen en invallen bij een psychoanalytisch georiënteerde groep, op het ‘Hier en Nu’ en op lichamelijke sensaties bij een Gestaltgroep, op je-gevoelens-van-het-moment t.o.v. anderen bij een sensitivity groep, soms alleen maar op het heftig uiten van emoties, b.v. door middel van gillen en schreeuwen bij een encountergroep.

De problemen die zodoende naar voren komen, staan in de regel ver af van de realiteit van buiten het centrum. Hetgeen niet wegneemt, dat ze met zorg bekeken, uitgediept in de Groep worden besproken. Voor iedereen is aandacht te over. De cliënt of bewoner wordt omringd door verpleegkundigen, psychologen en andere therapeuten. Hij word in de gelegenheid gesteld zich ‘creatief’ te uiten door middel van dans, werken met klei, schilderen of muziek.
De kliniek biedt voorts de outillage van een goed hotel, in sommige therapeutische centra hebben de cliënten zelfs niet de verplichting hun eigen bed op te maken! Bij dit alles gaat het salaris gewoon door en wordt in geval en opname van een huisvrouw voor gezinshulp gezorgd.

Het behoeft wel geen betoog, dag dergelijke psychotherapeutische centra zéér hospitaliserend kunnen werken, in die zin dat zij de terugkeer van de patiënt naar de normale maatschappij kunnen vertragen c.q. onmogelijk maken.
De grote waarden van de psychotherapeutische behandeling voor sommige cliënten is hier niet in discussie, de vraag moet echter wel worden gesteld of psychotherapie bij neurotici niet bij voorkeur poliklinisch moet worden doorgevoerd.

Eén bepaald psychotherapeutisch dagcentrum dat een therapieprogramma verzorgde van maandagochtend tot en met vrijdagmiddag, had te kampen met het probleem dat talrijke cliënten zich na het weekend telefonisch ziek meldden en dan pas dinsdagmiddag of woensdag in het centrum terugkeerden.
In een andere psychotherapeutische kliniek bleek het vrijwel ondoenlijk de hele groep te motiveren tot het maken van een wandeling in een fraai natuurreservaat in de buurt van het centrum.

Vele ex-bewoners van therapeutische gemeenschappen komen niet los van het gebeuren binnen de groepen. Dit blijkt uit het frequent onderhouden van de relatie met groepsleden ook na het ontslag, uit onschuldige zaken zoals een bepaald taalgebruik, een bepaalde manier van zich kleden en voorts uit de vaak geuite wens binnen de gemeenschap te blijven werken, bijvoorbeeld als therapeut(!).
Sommige therapeutische gemeenschappen maken doelbewust van deze patiëntenattitude gebruik, bijvoorbeeld door het systematisch inschakelen van ex-patiënten als staflid. Ook ziet men soms, dat na het verblijf in een therapeutisch centrum nog een verblijf in een sluisinternaat (terugkeerproject, re-entry) noodzakelijk wordt geacht ten einde tot een soepele aanpassing aan de maatschappelijke normen en eisen te komen.

5)   Overplaatsingsfenomenen binnen een inrichting.

Bij de overplaatsing van een psychiatrische patiënt van een opname of observatieafdeling voor chronische patiënten naar een afdeling voor chronische patiënten, kunnen in het algemeen een drietal fasen onderscheiden worden:

1 – Ontzetting en paniek
2 – Actief verzet
3 – Doffe berusting

1)  De fase van ontzetting en paniek

Door de overplaatsing realiseert de patiënt zich plotseling dat hij geacht word slechte kansen op genezing respectievelijk op terugkeer in naar de maatschappij te hebben. Waar ben ik tussen geraakt? Hebben ze me opgegeven? Kom ik nu nooit meer terug in de maatschappij? Zie hier enkele problemen die de pas-overgeplaatste patiënten kunnen bezig houden.
Men ziet vaak depressieve reacties, soms suïcideneigingen, frequent weglopen of tegen advies vertrekken, de familie inschakelen en teneinde de verantwoordelijke arts te bewerken etc.
Vaak kan een overplaatsing naar een paviljoen voor chronische patiënten een frappante verbetering in de toestand van de patiënt teweegbrengen. Deze verandering berust dan meestal op dissimulatie van de nog aanwezig symptomen, respectievelijk op bagatelliseren van de bestaande problemen.
(dissimulatie: verschijnsel waarbij de patiënt het ziekzijn niet onder ogen wil zien en voor zichzelf en zijn omgeving de ziekteverschijnselen als minder erg voorstelt dan zij in werkelijkheid zijn. t.o.v. simulatio)

2) De fase van actief verzet.

De patiënt heeft ontdekt dat zijn argumenten de arts niet overtuigen en die zich realiseert dat hij op de afdeling voor chronische patiënten zal moeten blijven, kan zich op verschillende manieren actief tegen zijn lot verzetten.
Wij noemden reeds dissimuleren van symptomen, weglopen en de familie inschakelen. Minder frequent zien we een querulant gedrag optreden (ruzie zoeken, steeds overal bezwaren tegen hebben), voortduren klagen bij de artsen of de hoofdverpleegkundige, brieven schrijven aan de geneesheer directeur, aan de politie of aan het medisch tuchtcollege.
Ook komt wel voor een simuleren van lichamelijke ziektesymptomen of het naar voren schuiven van depressieve of suïcidale verschijnselen met als doel weer teruggeplaatst te worden naar de eigen observatieafdeling.
Een nauwelijks verholen minachting voor de andere patiënten gaat vaak gepaard met contact onderhouden met patiënten van de vorige afdeling respectievelijk met de verpleegkundigen van de nieuwe afdeling voor chronische patiënten. (dat zijn de enige mensen waar je nog mee kan praten)

3) De fase van doffe berusting.

Als alle pogingen zich tegen de veranderde situatie te verzetten hebben gefaald, ontstaat er een fase van aanpassing en berusting. Men is geleidelijk aan de afdeling voor chronische patiënten gewend geraakt en is er de voordelen van gaan inzien. (er worden geen eisen gesteld, er word minder aan je getrokken, je hoeft er geen ‘stand op te houden’ en het is er soms wel gezellig).
Een gevoel van hopeloosheid, ‘er is toch niets aan te doen’, een zekere berusting neemt de plaats in van ontzetting en verzet. In dit stadium komen gemakkelijk verschijnselen van hospitalisme te voorschijn. Waarom zou je nog met mes en vork eten als niemand aan jouw tafel dat doet? Waarom zou je niet na het eten met je armen op het hoofd op tafel even slapen, als toch niemand zich daaraan stoort? Waarom zou je niet naar behoefte boeren of winden laten enz.

De verveling, het gebrek vaan het hebben van verantwoordelijkheid, de dode routine van de doordeweekse dagen, het altijd eendere ritme van maaltijden, arbeidstherapie, televisie, slapen; de onvoorstelbare leegte van de weekenden, het gebrek aan hoop en uitzicht, dat alles draagt er toe bij dat de patiënten van paviljoens voor chronisch zieken snel vervallen in indolentie, decorumverlies, gebrek aan activiteiten en verveling. Kortom, aan hospitalisatie.
En één en ander word versterkt door de sufmakende en onverschillig makende medicatie, behoeft geen betoog.

6) Behandeling van Hospitalisatie.

Daar wij gezien hebben dat de belangrijkste oorzaken van hospitalisme (de massaliteit, het gebrek aan privacy, het van boven af opgelegde systeem van ge- en verbodsbepalingen, de te grote regelmaat (sleur) de verdeling etc) in een goede therapeutische setting niet hoeven voor te komen, is hospitalisme mogelijk gemakkelijker te voorkomen dan te genezen!

Indien bij een aanzienlijk aantal patiënten is ontstaan, is het een naïeve gedachte te menen dat dit hospitalisme verdwijnt door patiënten uit de pathogene omgeving weg et halen, zonder er verder op te letten waar ze terechtkomen. Men zal dan slechts ‘verplaatsingshospitalisme’ waarnemen.
De enige oplossing is dan het op touw zetten van een resocialisatie-unit voor chronische gehospitaliseerden. In deze units – die primair binnen de inrichting verwezenlijkt dienen te worden – kan een begin gemaakt worden met het dé-hospitaliseringsproces. Men zal de patiënten een groot aantal sociale vaardigheden moeten aanleren (zoals telefoneren, reizen met het openbaar vervoer, zaken doen met instanties, zichzelf kleden en voeden, geldbeheer etc) terwijl ingeslopen slechte gewoonten zullen moeten worden afgeleerd (het er half gekleed bijlopen, opvallen storend gedrag op straat of in de bus vertonen, het verspillen van veel geld enz).

Speciale aandacht zal moeten worden besteed aan de behandeling van reeds ontstane verslavingen, zoals die bij gehospitaliseerden frequent voorkomen. We denken dan aan alcohol, tranquillizers, slaapmiddelen en in mindere mate ook de ‘drugs’.

Zowel het klassieke hospitalisme van de oude gestichten als het ‘laisser aller, laisser faire-hospitalisme’ kunnen op den duur slecht effectief worden bestreden door een mentaliteitsverandering van de verpleegkundigen en andere begeleiders.
Het moderne hospitalisme van de psychotherapeutische klinieken is wellicht het moeilijkst te bestrijden, enerzijds omdat diegenen die bij dit type van neurosetherapie betrokken zijn goed gemotiveerd zijn, zich intens voor hun werk inzetten en zò geloven in de positieve resultaten ervan, dat zij niet dan met de grootste moeite kunnen geloven dat er ook schadelijke neveneffecten optreden, anderzijds omdat vele van dergelijke centra het hospitalisme bewust als therapeutisch principe hebben ingebouwd!

Enkele belangrijke praktische zaken bij de behandeling van hospitalisme zijn voorts:

• Het letten op eventueel te hoge dosering van psychofarmaca
• Het kweken van verantwoordelijkheidsbesef bij de patiënten ivm de wel noodzakelijke medicatie (b.v. het trouw bezoeken van een depot-kliniek)
• Het afsnijden van de mogelijkheid na het ontslag weer te gemakkelijk en te spoedig terug te keren en terug te vallen op de inrichting
• En ten slotte het zo systematisch mogelijk inschakelen van familieleden en ander mensen buiten de inrichting, met als doel een in de loop van de tijd toenemend stuk van de nazorg over te nemen.

Ten slotte dienst te worden gesteld, dat de overplaatsing van de patiënt binnen een inrichting van de opname naar een afdeling voor chronische patiënten met een grote mate van zorgvuldigheid moet worden voorbereid en begeleid, teneinde ongewenste en soms ernstige complicaties te voorkomen. (Verschijnsel waarbij de patiënt het ziekzijn niet onder ogen wil zien en voor zichzelf en zijn omgeving de ziekteverschijnselen als minder erg voorstelt dan zij in werkelijkheid zijn)

Bron:
In goede handen, psychiatrie 2
Spruyt, van Mantgem & de Does BV / Leiden / 1980-1985

Het doel ervan kan als volgt worden omschreven:

*  Centrale bron van informatie bij interdisciplinaire besprekingen en teambijeenkomsten.
*  Continu werkoverdracht; iedere betrokkene kan zich snel informeren
*  Fouten worden voorkomen, omdat alle bijzonderheden bij elkaar staan.
*  Het verloop van de behandeling kan geëvalueerd worden.

Bij het vastleggen van het verpleegplan wordt doorgaans gebruik gemaakt van formulieren. Er wordt onder meer onderscheid gemaakt tussen verpleegkundige anamnese, medicijnlijst, planningslijst, vochtlijst, afspraken voor onderzoeken, verleende vrijheden en (misschien wel het belangrijkste) de te verrichten verpleegkundigen handelingen.
Het is goed te bedenken dat de wijze van verslaglegging per instelling en vaak ook per afdeling varieert.

Het verpleegplan wijzigt zich naarmate de patiënt langer in de inrichting verblijft en zijn toestand veranderd. In de beginperiode kan bijvoorbeeld in het plan de volgende informatie voorkomen:
Niet teveel van Mw. S. eisen; goed opletten op het vochtgebruik; moet ‘s middags een uurtje naar bed.
Na drie weken kan het volgende in het verpleegplan voorkomen:
Niet teveel op lichamelijke klachten ingaan; probeer de patiënte heel voorzichtig het inzicht te laten krijgen in het feit dat haar hoofdpijnklachten vooral bij spanning erger worden; ’s middags een uurtje wandelen in plaats van naar bed.

De planning voor de lichamelijke verzorging moet eveneens aan de orde komen. Op een geriatrische afdeling zal deze naar verhouding meer aandacht krijgen dan op een afdeling waar bijvoorbeeld neurotici verblijven.

Indien men doelgericht, planmatig, een patiënt wil verplegen, dan is een groot aantal basisgegevens – achtergrondinformatie – noodzakelijk. Bij een dergelijke planmatige verpleging komen naast de individuele gegevens, ook de gegevens van de andere behandelaars ter sprake. Eveneens dient men hierbij rekening te houden met de technisch instrumentele handelingen (bijv. injecties)

Hoewel overplaatsing van een patiënt naar een andere afdeling, ander ziekenhuis of verpleeghuis geen wezenlijk deel uitmaakt van het verpleegplan is het wel noodzakelijk ‘gegevens inzake de overdracht’ in het verpleegplan te vermelden. Dit geld mede voor de situatie dat de patiënt de inrichting verlaat en de nazorg word overgenomen door een collega in de extramurale gezondheidszorg (sociaal psychiatrisch verpleegkundige). Het is immers belangrijk dat de betrokkenen op de hoogte worden gesteld van hetgeen zich in de inrichting heeft afgespeeld en van de wijze waarop de behandeling kan worden voortgezet. Eigenlijk is het zo, dat tijdens de opname reeds aan de nazorg moet worden gedacht. Voor een goede nazorg is het onontbeerlijk dat men uit de vermelde gegevens voldoende informatie kan putten voor een vervolg op het in werking zijnde plan of een nieuw op te stellen plan.

Longitudinale rapportage:

Longitudinale rapportage is een verslaglegging over een langere periode. Onderwerpen van deze rapportage kunnen zijn:

*  Het gedrag van één patiënt in zijn totaliteit

*  Eén of verscheidene aspecten van het gedrag van één patiënt.

*  De relaties binnen een groep patiënten.

Uit het voorgaande blijkt dat van een patiënt zowel gegevens kunnen worden geregistreerd over zijn optreden als individu (individueel verslag) als over zijn gedragingen als deelnemer van een groep (groepsverslag)

Voorbeeld:
Met betrekking tot patiënt X is in individueel rapport opgemerkt dat hij goed met Mw Y kan opschieten. In een groepsverslag komt echter naar voren, dat hij alléén met Mw X goed kan opschieten.
Aan deze constatering is nog toegevoegd hoe zij elkaar beïnvloeden en de overige groepsleden links laten liggen.

Na deze inleidende opmerkingen kan voor longitudinale rapportage de volgende definitie worden gegeven:

Longitudinale rapportage is een vorm van rapportage, waarbij één onderwerp wordt – of verscheidene onderwerpen worden – gevolgd, dan wel een rapportage, waarbij gedurende geruime tijd één patiënt – of een groep patiënten – met alle wetenswaardigheden worden beschreven.

Ten aanzien van deze rapportage zullen dag- cq weekrapporten als uitgangspunt dienen. Voordat tot het schrijven van het rapport word overgegaan moet de verpleegkundige de rapporten over de betreffende periode goed doorlezen. Men dient zich te oriënteren inzake de hoofdlijnen.
Bij het maken van de samenvatting is de informatie welke in het logboek (afsprakenboek) voorkomt, onmisbaar. De gegevens die in het logboek zijn aangetekend zullen onder meer bestaan uit afspraken met betrekking tot de latere zelfstandigheid (vrijheden), het verblijf elders tijdens weekenden, bijzondere afspraken, dagprogramma’s en medicijngebruik. Over het algemeen wordt van alle gegevens, welke een (onderzoek-) technische en praktische aard hebben, in het logboek aantekening gehouden.

Wanneer de samenvatting tot stand is gekomen, bestaat er de mogelijkheid deze te vergelijken met die van de voorafgaande periode. Tijdens zo’n vergelijking kan men vaststellen welke veranderingen zich hebben voltrokken; daaruit kan men dan zijn conclusies trekken. Wanneer ernaar word gestreefd tijdens het samenvatten één bepaalde ordening aan te houden, zal het vergelijken van de rapporten systematisch kunnen geschieden.
Men dient te proberen om in de verslaglegging niet wijdlopig te worden. Het is immers niet de bedoeling dat er een fraai verhaal tot stand komt, maar dat er een duidelijk beeld gegeven word.

A – Doelstellingen

Bij Longitudinale rapportage is een vijftal doelen te onderscheiden:

• Het tot stand brengen van een overzicht en het verkrijgen van inzicht in het behandelingsproces
• Het tot stand brengen van een overzicht inzake de verpleegkundige handelingen, de verpleegkundige aanpak en het verpleegplan.
• Het tot stand brengen van een overzicht inzake de coördinatie omtrent de zorg rond een patient.
• Het tot stand brengen van een overzicht inzake de achterliggende periode
• Het benutten van de gelegenheid een duidelijke (kernachtige) samenvatting te vervaardigen.

Eerste doel:
Door longitudinale rapportage ontstaat er een overzicht over en inzicht in het behandelingsproces. De verpleegkundige vervaardigt een samenvatting van reeds bestaande rapporten. Wanneer deze samenvatting naast die van de bewegingstherapeut, creatief therapeut of maatschappelijk werkende en andere teamleden wordt gelegd, ontstaat een totaalbeeld. Na ruggespraak met elkaar, die vaak plaatsvindt in een teambespreking, kunnen de juiste gevolgtrekkingen worden gemaakt. Zo wordt de mogelijkheid geschapen eenheid in het behandelingsproces te brengen. De volgende voorbeelden zullen dit verduidelijken.

Voorbeeld 1:
De arbeidstherapeut, die voornamelijk appelleert aan de zelfwerkzaamheid van de patiënt, boekt bij mijnheer U. goede resultaten. In het team wordt over de rapportage, waarin o.m. van deze resultaten melding wordt gemaakt, overleg gepleegd. In het verpleegplan neemt men de volgende notitie op: positief reageren op onafhankelijk gedrag van mijnheer U. Mijnheer U moet gestimuleerd worden in het zelfstandig nemen van beslissingen.
Voorbeeld 2:
Op een bepaald moment komt de verpleegkundige op de gedachte: heeft het nog zin dat Mw. X. langer opgenomen blijft? Mw. X merkt zelf op: ik ben hier nu al vijf maanden en is niks veranderd.
Nadat de verpleegkundige de longitudinale rapportage nog eens zorgvuldig heeft door genomen, benadert zij de patiënt met de mededeling; kunt u zich herinneren dat u drie maanden geleden nergens aan toe kwam. Nu bent u al een stuk zelfstandiger, u doet nu bijvoorbeeld al zelf boodschappen, iets waar u toen niet aan toe kwam.

Het komt nogal eens voor dat bepaalde gedragingen van een patiënt na verloop van tijd niet meer in het rapport worden vermeld. Enerzijds kan dit worden veroorzaakt voor het feit dat deze niet meer voorkomen (bv de patiënt klaagt niet meer zoveel). Anderzijds kan de oorzaak gelegen zijn in het feit dat de waarnemer zo gewend is geraakt aan een bepaald gedrag – sterker nog; onbewust een bepaald gedrag heeft geaccepteerd – dat hij er niet langer melding van maakt.
Wanneer bij longitudinale rapportage volgens een bepaald schema wordt gewerkt, zullen ‘plotselinge weglatingen’ spoedig opvallen.

Tweede doel:
Longitudinale rapportage heeft tevens tot doel, dat er een overzicht bewerkstelligd word inzake de verpleegkundige handelingen, de verpleegkundige aanpak en het verpleegplan.
Bij een dergelijke rapportage treden veranderingen duidelijk naar voren. Zo ontstaat de mogelijkheid het verpleegplan te faseren en telkenmale zeer gericht de zelfwerkzaamheid en zelfverwerkelijking van de patiënt te bevorderen. Het volgende voorbeeld moge dit illustreren:

Voorbeeld:
In het verpleegplan voor een bepaalde week is vastgelegd, dat Mw. F gestimuleerd dient te worden zichzelf te wassen, aan te kleden en haar haar te kammen. De weekrapportage maakt melding van de aanpak en de reactie van de patiënt.
Indien vast komt te staan, dat de aanpak de patiënt heeft gestimuleerd, zal men er toe overgaan het doet uit te breiden.

Niet in elke instelling kent men de hier beschreven rapportage. Het zou gezien het nut van deze rapportage beslist overweging verdienen deze in te voeren. Een dergelijke vorm van rapportage bevordert de mogelijkheid het verpleegkundige handelen in verscheidene overeenkomstige situaties (of de verpleegkundige aanpak bij de ziekteverschijnselen) te vergelijken.
Uit het vergelijkend onderzoek zou wellicht een vast omlijnd verpleegkundig handelen kunnen ontstaan. Er wordt op deze wijze immers een aanzet gegeven tot verpleegkundig onderzoek, welke onder meer inhoudt ‘het zoeken naar algemeen geldende regels’.

Indien er sprake is van heropname zal de longitudinale rapportage over de vorige periode geraadpleegd dienen te worden. In deze rapportage is n.l. beschreven hoe de patiënt zich in bepaalde situaties gedraagt en welke verpleegkundige aanpak in de loop van de tijd gevolgd is. Aangezien het niet denkbeeldig is, dat de huidige situatie waarin de patiënt verkeert een andere is dan die van destijds, is het verstandig zich niet volledig te laten leiden door het verleden.
Een gericht observatie in de nieuwe opnameperiode is erg belangrijk. Afhankelijk van de veranderingen die men opmerkt zal men de patiënt nieuwe of andere kansen moeten  bieden, maar een benaderingsvorm die bij een vorige opname positief uitviel kan men eventueel weer hanteren.

Derde doel:
Door het gecomprimeerde karakter van de longitudinale rapportage komt een overzicht tot stand inzake de achterliggende periode. Wanneer een dergelijke rapportage niet bestaat, is het voor nieuwe hulpverlener vaak moeilijk het geheel te overzien van de op de afdeling verblijvende patiëntencategorie.
Een deel van de patiënten zal reeds gedurende een lange periode opgenomen zijn geweest. Het doornemen van alle dagrapporten over zo’n periode door bv een nieuwe hulpverlener vergt teveel van zijn tijd.
Een overzicht daarentegen is gemakkelijk in korte tijd te lezen en draagt bij tot een goede overdracht.

Vierde doel:
Longitudinale rapportage stelt de verpleegkundigen in staat na te gaan of de coördinatie omtrent de zorg rond een patiënt goed is. Een voorbeeld zal dit verduidelijken:

Voorbeeld:
Uit de weekrapporten blijkt, dat dhr. K. op vrijdag eigenlijk altijd erg moe en prikkelbaar is. het overzicht van de behandeling op deze dag geeft een behoorlijk zwaar programma te zien; eerst creatieve therapie en bewegingstherapie en kort daarna gezinstherapie.
Aanvankelijk had men de indruk, dat de prikkelbaarheid veroorzaakt werd door het feit, dat dhr. K tegen het weekend op zag. Dit ontkende hij echter ten stelligste. Na wijziging van het dagprogramma, constateert men dat de grote vermoeidheid en prikkelbaarheid verminderd zijn.

Vijfde doel:
Longitudinale rapportage bergt voor de verpleegkundige in opleiding een leerdoel in zich. De rapportage moet duidelijk en kernachtig worden gemaakt.
Vervaardigen van een verslag – dus ook van een longitudinaal verslag – dwingt de leerling, en uiteraard eveneens de gediplomeerde, feiten en ervaringen op ondubbelzinnige wijze schriftelijk tot uitdrukking te brengen.
Men traint zich in het bondig formuleren van hetgeen door waarneming is vastgesteld. Het behoeft geen betoog dat verslaglegging het beste in de praktijk kan worden geleerd.

B – Soorten longitudinale rapportage

Er zijn bij longitudinale rapportage de volgende onderscheidingen toe te passen:

1 – wekelijkse of maandelijkse samenvatting van de dagrapportage
2 – rapportage gedurende een lange periode waarin één of meer aspecten bijzondere aandacht krijgen
3 – verpleegkundig verslag (verplicht verslag in het kader van de opleiding)

1) Wekelijkse of maandelijkse samenvatting.
Samenvattingen van de dagrapportage worden ook wel eens ‘week-, maand- of overzichtsrapporten genoemd. Alle gegevens die in de dagrapportage zijn opgenomen zoals bezoek, weekendverlof, medicijngebruik en verpleegkundig handelen komen in kort bestek aan de orden.
Bij de term ‘weekrapportage’ kan verwarring ontstaan, omdat deze mede gehanteerd word op de verblijfsafdeling (afdeling waar patiënten gedurende een lange periode verblijven).
Bij chronische patiënten zijn doorgaans weinig veranderingen te signaleren. In zo’n geval kan worden volstaan met wekelijkse rapportage. Immers, het is beter een goed weekrapport te schrijven dan dagelijks te vermelden ‘geen bijzonderheden’.
Alvorens dit weekrapport op te stellen is het goed samen met de patiënt na te gaan hoe de week is verlopen. Door deze werkwijze word de hulpverlener gedwongen, patiënten die gemakkelijk vergeten worden toch de noodzakelijke aandacht te geven.

2) Rapportage gedurende een lange periode
Doorgaans geschied rapportage over een lange periode op een formulier. Op dit formulier krijgen één of meer bijzondere aspecten bijzondere aandacht. Er wordt bijvoorbeeld op aangetekend welke veranderingen gedurende de opname in het functioneren van de patiënt zijn opgetreden onder invloed van de gekozen therapieën. Een voorbeeld van deze vorm is het ‘logboek’, afdelingsboek of afsprakenboek.

3) Verpleegkundig verslag
Gedurende de opleiding is de leerling verpleegkundige verplicht tweemaal een verslag te maken over een patiënt. Bij het schrijven van dit verslag, word gebruik gemaakt van alle verslaglegging, die met betrekking tot een bepaalde patiënt tot stand is gekomen.
Aangezien een beschrijving van het verpleegkundig verslag buiten het kader van dit onderwerp valt, gaan we hier niet verder op in.

Het is misschien overbodig in dit bestek de belangrijke plaats te benadrukken die de verpleegkundige verslaglegging inneemt inzake patiënte welke zijn opgenomen met een rechterlijke machtiging. Juist bij patiënten die onder deze maatregel langdurig opgenomen zijn, is de verpleegkundige rapportage de belangrijkste bron van informatie.
Deze  informatie is indirect medebepalend door de vaststelling of de rechterlijke machtiging in de praktijk voor deze patiënt nog wel zo noodzakelijk is, dat de opheffing van de machtiging moet worden overwogen.

Bron:
In goede handen, psychiatrie 3
1980,  Spruyt, van Mantgem & de Does BV / Leiden.

In tegenstelling tot lijders aan een psychose hebben neurotici en meer uitgesproken ziektegevoel, doch het inzicht in hun ziekt ontbreekt. De klachten die zij hebben liggen deels op het psychische vlak. Ze voelen zich gespannen, of angstig, doch vaker zijn de klachten van lichamelijke aard.
De oorzaak wordt door de patiënten toegeschreven aan een overwerkt zijn, of ze menen lichamelijk ziet te zijn.
Een eerste vereiste is dat elke patiënt nauwkeurig lichamelijk wordt onderzocht met de meest moderne technisch hulpmiddelen. Dit geldt in het bijzonder voor neurosen, die op latere leeftijd optreden (neurosis tarda). Vaak ziet men neurotische klachten ontstaan bij niet herkende lichamelijke ziekten. Ze treden nogal eens op bij een niet herkend hartinfarct, doch ook bij andere ziekten, zoals bij een beginnend carcinoom.

Neurotische klachten vinden hun oorzaak grotendeels in jeugdconflicten, waarop actuele conflictsituaties kunnen zijn gesuperponeerd. Opvoedingsfouten, zoals een overmatige verwenning, of een te sterke verwaarlozing spelen bij een latere neurotisering een belangrijke rol. Voor het opgroeiende kind dat in conflictsituaties gewikkeld raakt, en ditzelfde geldt voor volwassenen, bestaan globaal gezien twee mogelijkheden om daarmee in het reine te komen, nl. door middel van de agressieve afweer of via vluchtmechanismen. We spreken in dit laatste geval van afweermechanismen. Hieronder verstaat men aangeleerde reacties, die dienen om angstgevoelens te vermijden of te verminderen. De mens zelf is zich vaak niet bewust van het bestaan van afweermechanismen die dienstig zijn om zijn problemen dragelijk te maken.
Afweermechanismen komen bij normale mensen voor, doch in sterkere mate bij lijders aan een neurose. De bron van afweermechanismen ligt in kinderlijke angsten, bv voor liefdesverlies, voor separatie, in de angst om agressieve gevoelens te hebben, dan wel angst voor seksuele gevoelens, of angst voor straf.
Angst kan eveneens samenhangen met schuldgevoelens wanneer het kind in gewetensconflicten geraakt.

We noemen thans enkele afweermechanismen:

Verdringing:
Pijnlijke, angstoproepende herinneringen worden verdrongen en niet tot het bewuste toegelaten. Het is opvallend hoe bijzonder pijnlijke gebeurtenissen in de jeugd op latere leeftijd nog moeilijk zijn te herinneren.

Ontkenning:
Feiten uit de realiteit worden ontkend. Een kind bv dat vijandig door de moeder wordt behandeld ontkent dit en vind dat de moeder veel van hem of haar heeft gehouden.

Projectie:
Eigen ongewenste gedachten of handelingen worden aan anderen toegeschreven.

Rationalisering:
Men gebruikt sociaal geaccepteerde redeneringen om eigen gedrag of houding te rechtvaardigen, omdat de werkelijke reden niet acceptabel is voor het eigen geweten.
Als voorbeeld kan dienen, dat de ouders eigen woede reacties op het kind kunnen afreageren en dit motiveren door te zeggen dat het voor het bestwil van het kind is.

Verplaatsing:
Iemand richt een op zichzelf begrijpelijke emotionele reactie op een ander object, bv een kind dat kwaad is op zijn ouders, trapt tegen een stoel.

Reactieformatie:
Iemand die steeds bezig is zich kraakhelder te gedragen, kan dat doen als afweer tegen een te sterke en niet geaccepteerde wens om ‘vies’ te zijn.

Terugtrekking:
Vluchten uit bedreigende situaties geeft vermindering van angst, is derhalve op het moment lonend en zal steeds sneller en gemakkelijker optreden.

Regressie:
Hieronder verstaat men het weer gebruiken van gedragspatronen, die karakteristiek zijn voor een vroegere fase in de ontwikkeling.

Verder worden ook magische handelingen als afweermechanismen gezien.

Belangrijk is nu, dat neurotische symptomen eveneens moeten worden gezien als afweermechanisme dwz als vlucht uit de bestaande ondragelijke realiteit.

Het ontstaan der neurosen.

Over het ontstaan van neurosen bestaan verschillende theorieën, waarbij opvoedingsfouten in alle gevallen centraal staan.
Naast meer fysiologische beschouwingen zoals die zijn ontwikkeld door pavlov in zijn theorie van de voorwaardelijke reflexen, waardoor een verklaring wordt gegeven van de toenemende sensibilisering, toenemende gevoeligheid, werd een belangrijk denkmodel aangegeven door Freud en zijn leerlingen. Daarop zullen we wat uitvoeriger ingaan, hoewel de theorieën over het ontstaan van neurologisch gedrag in extenso worden behandeld in het leerboek psychologie.

Theorieën omtrent het ontstaan van de neurosen:

Deze zijn in hoofdzaak ontwikkeld door Freud, Adler en Jung. Freud kwam op grond van de bestudering van neurotische patiënten tot het inzicht, dat er bij de mens naast een bewust ook een onbewust deel van de persoonlijkheid is. Bestudeerde hij de klachten en de verschijnselen van de lijder aan een neurose, dan bleek dat voor het ontstaan daarvan allerlei jeugdconflicten, welke reeds lang vergeten waren, respectievelijk verdrongen waren, een grote betekenis te hebben.

Deze conflicten uit de jeugd zijn onbewust werkzaam en werken storend in op de normale ontplooiing van de persoonlijkheid. De patiënt zelf weet dat niet. Milieustoornissen spelen een grote rol.
Reeds bij het jonge kind is sprake van allerlei lustsensaties, welke Freud vergelijkt met de seksuele lustgevoelens, zoals die na de puberteit voorkomen. Freud spreekt van libido. De lustgevoelens treden reeds op bij het zuigen aan de moederborst.

Dit is het orale stadium der lustbevrediging. Naderhand nemen de darmfuncties een centrale plaats in bij de lustbevrediging, het zg anale stadium. Nog later ontstaat het fallische genitale stadium waarbij aan de geslachtsorganen lust word beleefd.

Als het kind de indruk krijgt dat deze driften geheel of gedeeltelijk door belangrijke personen in de omgeving, met name de ouders, worden afgekeurd, kunnen ze worden afgeweerd, bv verdrongen, wat betekent dat ze onbewust worden. Afkeuring treedt met name op in de anale fase. Dan vind een productieproces plaats (faeces), dat aan de beoordeling van anderen word onderworpen. Een te strengen zindelijkheidstraining kan zijn sporen nalaten in de latere persoonlijkheidsstructuur in de vorm van een te hoge gewetens functie (het psychastheen-dwangmatige karakter). Verdringingen kunnen in de kinderjaren al, of pas veel later op volwassen leeftijd, tot neurotische stoornissen aanleiding geven.

Dergelijke op conflicten in de kinderjaren berustende stoornissen kunnen langs psycho-analytische weg worden behandeld. Het is dan de bedoeling het oude conflict op te sporen en weer bewust te maken. Eén van de middelen daartoe is de analyse van de dromen, omdat in dromen de afgekeurde onbewuste wensen op symbolische wijze –men zou kunnen zeggen in een soort beeldspraak- tot uiting worden gebracht.
De onbewuste wens is echter in de droom, omdat het een afgekeurde wens is, vermomd, zodat het opsporen ervan moeilijk is.

Oedipuscomplex

Voor het ontstaan van een neurotisch conflict is ook het zgn oedipuscomplex van betekenis. In het oedipale stadium van de ontwikkeling, ongeveer samenvallend met het fallische stadium, ontstaat bij de jongen een infantiel-seksuele belangstelling voor de moeder en een rivaliserende instelling tegenover de vader. Bij het meisje ontstaat –hoewel iets later- het omgekeerde; een erotisch (libidineuze belangstelling voor de vader en een rivaliteit met de moeder.
In de normale ontwikkeling lost dit complex zich op en maakt plaats voor de ontwikkeling van het geweten (vorming van het opper-ik, het super ego). Verloopt dit oedipale stadium gestoord, dan kunnen in het volwassen leven allerlei moeilijkheden ontstaan, bv in de keuze van een huwelijkspartner en in de verhouding met autoriteiten.
Volgens Adler is één der belangrijkste strevingen van de mens het streven naar macht. Dit machtsstreven ontstaat op grond van minderwaardigheidsgevoelens, die hun oorsprong vinden in de machteloosheid van het kind tegenover de volwassenen.
Adles neemt verder aan dat een minderwaardige aanleg van organen tot een versterking van het minderwaardigheidsgevoel leidt. Eveneens spelen verwenning en/of verwaarlozing door de ouders en spanningen tussen broers en zusters in een gezin een belangrijke rol in het denken van Adler over het ontstaan van de neurose.

Jung ten slotten ziet het onbewuste niet als iets, dat vooral met de persoonlijke geschiedenis samenhangt, maar neemt aan dat de hele geschiedenis der mensheid in het onbewuste voortleeft. In dit onbewuste, volgens Jung, komen zgn archetypen voor, die zowel met het laagste als met het hoogste in de mens samenhangen. Zulke archetypen zijn bv de goddelijke vader, de grote moeder, de heldenzoon, de oude wijze. Deze overgeërfde voorstellingen kunnen, als ze sterk worden, het bewuste leven storen en een neurose doen ontstaan.

De bedoeling van elke psychotherapeutische behandeling is de onbewuste werkzame en daardoor storende invloeden bewust te maken, zodat de mens zelfstandig wordt en zijn eigen leven richting kan geven.

We zullen nu verschillende typen van neurose beschrijven. Voorop gesteld zij dat ze zelden in de zuivere vorm voorkomen. Meestal hebben we te maken met mengtypen en er bestaan vloeiende overgangen.

Bron:
In goede handen, psychiatrie 2
1980, Spruyt, van Mantgem & Does BV / Leiden