Weinig krachtige sedativa, die geschikt zijn voor gebruik overdag tegen ‘nervositeit’, rusteloosheid, gejaagdheid en hyperemotionaliteit, zijn Calcibronaat, Broom, Tinct. Valeriaan, Bromural en Prominal. Van de krachtiger werkende en als slaapmiddelen te gebruiken medicamenten wil ik noemen Adalin, Sedormid, Soneryl, en de langer en sterker werkende middelen Luminal, Doriden, Somnifen en Veronal.

Goede narcotica, met name ook voor motorische onrustige psychotici, zijn Chloralhydraat, waarmee men echter bij oudere patiënten voorzichtig moet zijn en vooral Paraldehyd. Dit laatste middel heeft een zeer onaangename smaak en reuk. Het kan ook intramusculair worden geïnjiceerd, evenals Somnifen en Dial.

Bij hevige opwindingstoestanden, bijvoorbeeld bij patiënten die vervoerd moeten worden, kan een sub-cutane injectie met Hydrobromas op haar plaats zijn, waarvan men bij krachtige en lichamelijk gezonde personen ¼ mgr eventueel ½ mgr en zelfs 1 mgr per injectie kan geven. De werking kan op een doelmatige wijze worden versterkt door combinatie met 20 mgr Pantopon.

De mening dat voor het vergemakkelijken van het transport van onrustige patiënten Morphine een geschikt middel is, lijkt bij vele artsen welhaast onuitroeibaar te zijn, maar is nochtans onjuist; men bereikt er in tegendeel zelden een bevredigend resultaat mee. Alleen in die gevallen waarin de motorische onrust ontstaat door pijn, of door intensieve gevoelens door lichamelijk onbehagen, zou Morphine op haar plaats kunnen zijn, al verdient dan Pantopon de voorkeur.

Pulvis opii is in sommige gevallen een goed middel ter bestrijding van angst. Men kan deze behandeling als een opium-“kuur” geven, waarbij begonnen word met 3x daags 10 mgr, welke dosering men met 3x 10 mgr per dag laat stijgen tot 3x 100 mgr gegeven wordt, welke hoeveelheid gedurende een week word gehandhaafd, waarna weer met 3x 10 mgr per dag wordt gedaald.

Bij toestanden met angstige spanning en bij opwindingstoestanden, vooral wanneer angst daarbij een rol speelt, kan men meermalen opmerkelijke verbetering verkrijgen met largactyl, (chloorpromazine). Wegens de kans op het ontstaan van diverse complicaties is grote voorzichtigheid echter geboden.
Terwijl met name controle van het bloedbeeld en van de leverfuncties noodzakelijk is. Men zij er zich met name van bewust dat door een combinatie van dit middel met barbituraten de patiënten ongemerkt als het ware in een “winterslaap” kunnen geraken. Hetzelfde geld van Serpasil (Resperine).

Als opwekkende middelen tegen lusteloosheid en depressies kunnen in hardnekkige gevallen Benzedrine, Dexedrine en ook Drinamul in aanmerking komen. Men geve deze middelen, die tenslotte niet meer dan kleine zweepslagen zijn, echter niet te lang achter elkaar en nooit in gevallen waarin men bijzondere redenen heeft om het ontstaan van verslaving te vrezen en men zij met Dexedrine voorzichtig bij magere mensen wegens de eetlust remmende werking. De dosering moet bij beide middelen voorzichtig individueel geprobeerd worden. Zij dienen bij voorkeur gegeven te worden na de maaltijd en wegens de slaapverstorende werking niet op het einde van de dag.

Van de anti-convulsieve middelen moet voor alles Luminal worden genoemd, terwijl voor die gevallen waarin dit niet tot het gewenste resultaat voert, Diphenylhydantoine eventueel in aanmerking komt.
Voor het bestrijden van ‘Petit Mal’ bewijst Absentol (Petitdion) dat wegens de kans op het ontstaan van leucopenie echter slechts onder regelmatige controle van het bloedbeeld mag worden toegediend, soms goede diensten.

Bron:
Leerboek der psychiatrie, Dr. G. Kraus
H.E.Stenfert Kroese N.V. – Leiden, 1957

Bij deze vorm van behandeling, die eveneens tijdens de tweede wereldoorlog werd ontwikkeld, krijgen de patiënten intraveneus kleine hoeveelheden insuline toegediend, waardoor de suikerconcentratie in het bloed daalt en en een toestand van bewustzijns omneveling intreedt.

De aanvangsdosering bedraagt 4E, waarna de dosering met 4E per dag word opgevoerd totdat de gewenste toestand van halfslaap is bereikt. De hiertoe benodigde dosering varieert in het algemeen van 20 tot 40E.
De toestand van halfslaap word voorafgegaan, soms ook begeleid, door vegetatieve verschijnselen zoals transpireren, hartkloppingen en koude- of warmtesensaties in de extremiteiten.

Het subcoma begint omstreeks een ½ uur na de toediening van het insuline en duurt ca 1 uur. Daarna wordt, door de intredende tegenregulatie, de normale toestand hersteld. Duurt de herstelfase te lang, dan kan men de patiënt wat suikerwater laten drinken.
In de toestand van de halfslaap houdt de therapeut voordurend contact met de patiënt, terwijl hij ook nu weer de onderwerpen die tijden fase naar voren zijn gekomen in een waakgesprek met de patiënt zal bespreken.
De voedselopname wordt tijdens deze kuur dikwijls krachtig gestimuleerd hetgeen bij patiënten die in een matige voedingstoestand verkeren, een voordeel mag heten.

Verpleegtechnische aandachtspunten:

a) De behandeling vindt plaats in een rustig, half verduisterd vertrek, waarin de patiënt op bed ligt.
b) De patiënt moet voor de behandeling nuchter worden gehouden, aangezien de toevoer van koolhydraten (in brood, suiker e.d.) de invloed van insuline op de bloedsuikerspiegel zou verkleinen.
c) Na afloop van de behandeling krijgt de patiënt een ontbijt dat rijk is aan koolhydraten (brood met zoet beleg, veel suiker in de thee)
d)  Als gevolg van schommelingen in de gevoeligheid voor de insulinewerking kan zich een volledig coma ontwikkelen. Bijgevolg dient men steeds een neussonde en suikeroplossing of eventueel enkele ampullen glucagon bij de hand te hebben
Koolzuur inhalatie behandeling

Deze in 1947 door Meduna (een Amerikaan geworden Hongaar, die ook bij de ontwikkeling van de shockbehandeling een rol van betekenis heeft gespeeld) geïntroduceerde behandeling beoogt de patient door middel van het inademen van koolzuurgas in een toestand van (sub)coma te brengen.

Hiertoe laat men hem via een kapje dat een tweetal cylinders verbonden is, een gasmengsel in te ademen bestaande uit ca 30% koolzuurgas en 70% zuurstof. Wanneer de patiënt het bewustzijn heeft verloren, waartoe ca 20 tot 40 inademingen van node zijn, onderbreekt men de gastoevoer. In de loop van enkele minuten komt de patiënt dan weer tot bewustzijn. Gewoonlijk vindt in aansluiting aan de koolzuur behandeling een therapeutisch gesprek plaats.
Deze behandeling word 2 tot 3 keer per week gegeven. Het totale aantal behandelingen wordt bepaald door het resultaat.

De koolzuur inhalatiebehandeling is in hoofdzaak een cathartische behandeling. Tijdens het koolzuurcoma kunnen allerlei conflictsituaties uit het verleden worden gewekt, herbeleefd en afgereageerd. De “abreacties” kunnen zeer heftig zijn en met intensieve gevoelsontladingen gepaard gaan. Aangezien het bewustzijn sterk gedaald is bestaat voor deze belevingen gewoonlijk echter een amnesie.

Goede resultaten van deze behandeling ziet men vooral bij conversieverschijnselen van hysterische origine. Koolzuurbehandeling vormt natuurlijk geen vervangmiddel van psychotherapie. Na het eventueel verdwijnen van de (conversie)symptomen wordt de psychotherapeutische behandeling bovendien voortgezet. Psychotherapie en somatotherapie zijn, zoals reeds herhaaldelijk is beklemtoond, geen tegendelen doch vullen elkaar in vele gevallen juist op fraaie wijze aan.

a) Aangezien bij deze behandeling geen narcotica worden toegediend en de kans op braken derhalve klein is, behoeft de patiënt voor de behandeling niet nuchter te zijn. Toch zal men de behandeling bij voorkeur niet direct na de maaltijd doen plaatsvinden.
b) Knellende kledingstukken, met name die rond de hals, moeten worden losgemaakt en gebitsprothesen dienen te worden verwijdert.
Bron:
In Goede Handen, behandeling van Geestes- en Zenuwzieken
1996, Spruyt, van Mantgem en de Does NV / Leiden

Het opwekken van toevallen met de bedoeling het verloop van bepaalde psychosen gunstig te beïnvloeden is een methode die reeds in 1798 door Weickhardt werd toegepast, evenwel vergeten werd om eerst in 1933 door Von Meduna in Budapest te worden beproefd. Von Meduna veroorzaakte convulsies met chemische middelen: eerst met kamfer, later met cardiazol. De Italianen Cerlette en Bini vervingen de chemische prikkel door een elektrische en wekten insulten op door middel van een stroomstoot.
Deze elektrische methode – de z.g. elektroshocktherapie – heeft de chemische vrijwel geheel verdrongen. Om misverstanden te vermijden: het therapeutisch effect van deze methode is niet de vrucht van de elektrische prikkel als zodanig, maar van het door deze prikkel uitgelokte insult.

2)  Indicatiegebied:

Het voornaamste indicatiegebied van de elektroshocktherapie is gelegen binnen het terrein van de depressies. Het zijn in het bijzonder de ongecompliceerde vitale depressies, alsmede de depressies die met waandenkbeelden gepaard gaan – zoals zondewanen, hypochondrische wanen e.a. – die gunstig op deze behandeling reageren. Ook bij de in hun verschijningsvorm vaak zo bonte depressies, die in het involutie tijdperk (prenataal) kunnen optreden zijn de resultaten soms frappant. De eerstgenoemde categorie, die der vitale depressies, pleegt ook op antidepressiva goed te reageren. In zware gevallen komt men met deze medicamenten echter niet uit en is elektroshocktherapie aangewezen.
Toegepast op indicatie van een depressie vindt de elektroshock behandeling twee tot driemaal per week plaats.

Een tweede indicatiegebied voor een elektroshockbehandeling vormen die psychosen waarbij ernstige stoornissen in de motoriek optreden. Zowel wanneer de motoriek ernstig geremd is (stuportoestanden) als wanneer er sprake is van motorische opwinding, wordt van elektroshocks een regulerend effect gezien, vooral wanneer zij frequent, één of meermalen daags worden toegediend.

3)  Verloop van de shock-behandeling

De elektroshockbehandeling leidt, zoals gezegd, tot een epileptisch insult. Onmiddellijk na het sluiten van de stroom trekken alle spieren zich krachtig samen: de strekker sterker dan de buigers. Armen en benen worden als gevolg hiervan overstrekt, de rug wordt hol en het hoofd boort zich achterover in de kussens. In dit tonisch genoemde stadium heeft men kans op fracturen, met name op impressiefracturen van de wervels. De tonische fase wordt gevolgd door de clonische fase, waarin spierschokken optreden.
Aangezien de amplitudo van deze bewegingen snel toeneemt, moet men vooral in deze fase op zijn hoede zijn voor ontwrichtingen (luxaties). Het gehele insult duurt ongeveer 1 minuut. In deze periode stagneert de ademhaling, zodat de patiënt na afloop van het insult blauw (cyanotisch) pleegt te zien.
Het insult wordt gevolgd door een periode van coma welke slechts kort – enkele minuten – duurt. Hierna herstelt zich het bewustzijn in de loop van 10-45 minuten geleidelijk. In deze periode is de patiënt verward en gedesoriënteerd, maar parallel met het wijken van de bewustzijnvernauwing verbeteren ook de functies. Voor de behandeling zelf blijft een amnesie bestaan.
Na enige shockbehandelingen begint de patiënt veelal te klagen over vergeetachtigheid en geheugenzwakte. De stoornissen zijn van voorbijgaande aard en nemen na het beëindigen van de shockkuur vrij snel in ernst af.

4)  Uitvoering van de shockbehandeling

De elektroshockbehandeling wordt als volgt uitgevoerd:

Nadat de patiënt geürineerd heeft – dit om lozing van de urine tijdens het insult te voorkomen – wordt hij op een bank gelegd, met een zachte, evenwel niet doorzakkende onderlaag. Een onderzoeksbank is voor dit doel zeer geschikt. Gebitsprothesen worden verwijderd. In de lendenstreek en onder het hoofd wordt een kussentje gelegd. Ten einde een tongbeet te voorkomen krijgt de patiënt een rubber protector in de mond die, om de ademhaling zo weinig mogelijk te belemmeren, doorboord is.

Zoals gezegd vormen breuken en ontwrichtingen een belangrijk risico van de elektroshocktherapie. Om dit risico te beperken moeten de bewegingen die tijdens het insult optreden door de verpleegkundigen onder controle worden gehouden. Eén van hen houdt te dien einde de voeten bijeen; een ander drukt het bekken tegen de onderlaag. Twee anderen houden met de ene hand ieder een schouder onder controle en fixeren met de andere hand een arm gebogen op de borst. Een vijfde verpleegkundige ten slotte controleert de bewegingen van het hoofd en onderkaak en zorgt ervoor dat de protector tijdens het insult op zijn plaats blijft. Wanneer een ieder zijn plaats heeft ingenomen worden de slapen bevochtigd met fysiologische zoutoplossing, opdat de huidweerstand vermindert. Men gebruikt hiertoe ook wel elektrodepasta. In ieder geval moet de voorhoofdhuid droog blijven. De elektroden, die door en door vochtig moeten zijn, worden nu op de slapen geplaatst, de stroom wordt aangesloten en het insult treedt op.
Wanneer de stroomsterkte niet groot genoeg is geweest verliest de patiënt wel het bewustzijn maar blijven de trekkingen uit. Van een dergelijke absence kan geen therapeutische werking worden verwacht.

5)  Modificatie van de shockbehandeling

Er bestaan verschillende methoden die de kans op botbreuken en ontwrichtingen verkleinen.

1  -De methode van de ‘controlled shock’, een methode volgens welke de gewenste stroomsterkte niet direct wordt bereikt, maar waarbij de stroom geleidelijk in sterkte wordt opgevoerd. Op deze wijze ontwikkelt het insult zich minder abrupt.
Een nadeel van deze methode is, dat ook de bewusteloosheid niet altijd per acuut intreedt en de patiënt zich van het begin van de procedure bewust kan zijn.

2  -De gemitigeerde shockbehandeling. Hierbij wordt de patiënt vlak voor de behandeling intraveneus een spierverlammend middel toegediend, zodat de spieren zich niet krachtig genoeg meer kunnen samentrekken. Voorheen gebruikte men hiervoor curare, thans succinylcholine, een middel met een zeer korte werkingsduur.

Voorafgaande aan de verlamming treden in de spieren vaak pijnlijke contracties op. Bovendien is de toenemende verlamming waarbij ook de ademspieren betrokken zijn (met als gevolg benauwdheid) voor de patiënt zeer onaangenaam. Om deze twee redenen brengt men hem alvorens het spierverlammende middel toe te dienen, eerst in narcose. Dit geschied met een intraveneus narcoticum, meestal pentothiobarbital (Pentothal). Het narcoticum en de succinylcholine moeten in aparte spuiten worden toegediend.
Een verder voordeel van de narcose is, dat de patiënt voor de shockbehandeling nu veel minder angstig is. Hier staat tegenover dat de narcose op zichzelf weer enig risico met zich meebrengt.

Drie kwartier voor de shockbehandeling krijgt de patiënt subcutaan atropine toegediend. Dit middel dempt de slijmsecretie in de luchtwegen die door intraveneus toegediende narcotica op ongewenste wijze kan worden aangezet.
Aangezien succinylcholine ook de ademspieren buiten werking zet moet direct na de injectie onder overdruk zuurstof worden toegediend. Tijdens het insult wordt de beademing gestaakt, om direct erna te worden hervat totdat de ademhaling weer op gang is gekomen. Hier gaan meestal 3 tot 5 minuten overheen.

6)  Elektronarcose

Een variant van de elektroshockbehandeling is ten slotte nog de elektronarcose. Hierbij wordt een elektrische prikkel toegediend van een zodanige sterkte dat de patiënt bewusteloos raakt en krampen krijgt.
Na 30 seconden wordt de stroomsterkte in die mate verminderd dat de trekkingen verdwijnen; de bewusteloosheid echter blijft bestaan. Deze toestand laat men 7 minuten voortduren. De patiënt wordt aan het einde van de behandeling vaak onrustig, vermoedelijk omdat hij er zich van het één en ander bewust wordt.
Bij deze behandeling worden elektroden gebruikt die vastgezet kunnen worden, omdat het niet gemakkelijk is de polen 7 minuten in dezelfde stand te fixeren.

Deze vorm van elektroshockbehandeling wordt weinig meer toegepast.

7)   Verpleegtechnische aandachtspunten:

1  – De patiënt wordt voor de shockbehandeling in het algemeen nuchter gehouden. Beslist dwingend is deze eis wanneer onder narcose wordt geshockt. De kans bestaat immers dat de patiënt gaat braken en bij een gevulde maag is het gevaar groot dat een deel van de maaginhoud in de luchtwegen terecht komt met een aspiratiepneumonie als gevolg.
2  – In verband met de mogelijkheid van stoornissen in de ademhaling moet steeds een zuurstofcilinder verbonden met masker en ballon worden klaargezet.
3  – De polen moeten na gebruik met lauw water worden uitgespoeld.
4  – Het shocktoestel is een tamelijk kwetsbaar apparaat waarmee voorzichtig moet worden omgegaan. Wanneer het op een wagentje wordt vervoerd, til het dan over drempels; stoten kunnen het toestel namelijk beschadigen.
5  – de elektroshockkuur is een behandelingsmethode die de patiënt niet zelden beangstigd. Het is mede de taak van de verpleegkundigen hem in deze te steunen en gerust te stellen.

Bron:
In goede handen
Behandeling van geestes- en zenuwzieken.
1969 / Spruyt, van mantgem & de Does N.V. / Leiden

Verslag over de staat der gestichten voor krankzinnigen in de jaren 1864, 1865, 1866, 1876 en 1868, aan den minister van binnenlandsche zaken, ingediend door de inspecteurs dier gestichten.
Van Weelden en Mingelen, 1871 (voorheen exemplaar van de bibliotheek van Huize Padua)

Extra bronnen met informatie over de medicatie: Veel van de genoemde medicatie is in de huidige literatuur niet meer te traceren. Daarom heb ik voor extra informatie van een tweetal boeken gebruik gemaakt, de ene uit 1913, de andere uit 1947.
(1) Pharmacotherapeutisch vademecum, Pinkhof & van der Wielen
D.B. Centen, Amsterdam, 1913
(2) De werking van onze voornaamste geneesmiddelen, FA Nelemans
J.H. de Bussy, Amsterdam, 1947

Het is belangrijk te weten dat de wetenswaardigheden ongeveer uit dezelfde periode stammen als het boek. Behandeling met de betreffende medicatie is derhalve achterhaald en vermoedelijk levensgevaarlijk.

Pagina 41 tot en met 44:

Bij het overzicht van den werkkring van zoo vele geneeskundigen, als aan de Nederlandse gestichten werkzaam zijn, is de vraag niet onbelangrijk, van welke geneesmiddelen door hen het meest gebruik gemaakt werd, welke opvatting zij omtrent de indicatie koesterden, welk effect zij daardoor verkregen.
Alle theoretische bespiegelingen ter zijde latend, willen wij de resultaten hunner ervaring op dit punt, die wij hier en daar vermeld vonden, mededeelen.

Opium

Van dit middel en zijne preaparaten werd vrij algemeen en nogal ruim gebruik gemaakt. Dordrecht (1864) vond het (2 gr. daags) dienstig ter bestrijding van manie, vier maal daags 2 gr. genomen tegen delirium tremens bij eene vrouw. Ook Amsterdam (1864) zag zeer gunstige uitwerking van opium purum in klimmende giften. Constipatie en congestie werden daarbij niet waargenomen, tenzij het individu bijzonder tot congestie gedisponeerd was. De eetlust verbeterde, de tong werd zuiverder. Laxeerende clysmata werden echter vóór het gebruik aangewend. Meerenberg (1864) zag eveneens het opium in klimmende giften bij de mannen in enkele, bij de vrouwen in vele gevallen door eene gelukkige uitkomst bekroond. Zutphen (1867) wendde het volgens Le Grand Du Saulle bij melancholie met bevredigend gevolg aan. Latere mededeeling daaromtrent werd bij genoegzame waarneming toegezegd. Utrecht (1866) vond dat narcotic op zich zelve weinig resultaten opleverden, terzij eerst alle complicatien verwijderd waren en er geen bloedaandrang aan de hersenen bestond. Franeker (1866) vond in enkele gevallen van melancholie pulv. dov. (?) werkzaam, waar opium alleen geen effect teweeg gebragt had. Zutphen zag van opium purum in klimmende giften tegen melancholie weinig snellere en gunstiger werking dan van extr. opii.

Morphine

Van morphine werd over het algemeen veel gebruik gemaakt als sedans en als hypnoticum; maar van de subcutane injectien met morphine wordt door Meerenberg (1864) gewag gemaakt als vooral te pas komende bij hen, die niet willen innemen. Zutphen (1865) verklaart er zelfs de gewenschte uitwerking door verkregen te hebben, als andere narcotica, op andere wijze toegediend, in de steek lieten. Ook Utrecht (1866) verkiest hare aanwending boven die in anderen vorm. Delft (1868) is van het zelfde gevoelen en vond de inspuitingen onder de huid met mur. morphii, als hypnoticum, gunstig bij manie en bij melancholica agitans; bij chronische manie (periëncephalitis chronica) bleven zij zonder effect op den loop der ziekte; bij twee stompzinnigen openbaarde zich haar hypnotisch effect eerst 18 uren later.

Narcine

Werd door Zutphen (1867) geprezen bij opiophobie
Narceinum, (C22,H27,NO8,3H2O) een der opium-alkaloïden, in water slecht oplosbare, kleurlooze kristallen.
Gebruik: als hypnoticum en seativum, gelijk morfine, doch van zwakkere werking; 20-50 mgr., tot 0.1 gr. meerm. Daags; in clysma of suppositorium 10-50 mgr (1)

Papaverinum

¼ gr. driemaal daags werd door ’s Bosch geprezen als hebbende 2 lijders geheel genezen en 2 veel verbeterd.
Papaverine. Een belangrijke stof die in opium voorkomt is de papaverine. Papaverine is een spasmolyticum, dwz een middel dat spasmen (contracties van gladde spieren) opheft. (Lyein beteekent losmaken). Spasmen (kramp) van gladde spieren kent men maar al te vaak. Darmkrampen zijn berucht wegens hun pijlijkheid. Verder vaatkramp, niersteen- en galsteenkolieken, blaaskramp, kramp van spieren in de longen, al deze onaangename toestanden tracht men te bestrijden door de kramp der gladde spieren te bestrijden door de kramp der gladde spieren op te heffen en als dat lukt, dan verdwijnen de pijn en andere bezwaren onmiddellijk. (2)

Digitaline (vingerhoedskruid)

Digitaline werkte volgens Dordrecht (1864) gunstig tegen hersenprikkeling. Utrecht (1866) maakt er de conditie bij dat de hartsbewegingen zeer onstuimig en de krachten niet gezonken zijn. Zutphen vond in 2 gevallen van acute manie zeer gunstig werkend. ’s Bosch (1865) beveelt het vooral aan bij hallucinatien van het gehoor. Eene zeer door hallucinatien opgewekte vrouw werd in 7 dagen door inf. digit. (dr. ß op unc. vii ??) kalm en van hare hallucinatien bevrijd. Na een gebruik van 14 dagen ontstonden intoxicatieverschijnselen. Het medicament werd weggelaten en zij recidiveerde in haren vorigen toestand, die weer week, toen zij weer digitalis gebruikte. Het zelfde gunstige effect daarvan werd waargenomen bij eenen lijder, die meende aan alle spieren te worden getrokken. Waar de hallicunaties niet op zichzelven stonden, maar met andere vormen van krankzinnigheid gepaard gingen, was het effect niet merkbaar. Ook bij manie werd digitalis gunstig bevonden door ’s Bosch en tegen melancholia agitans door Delft (1867)

Cannabis indica

Cannabis indica bragt beterschap aan, volgens Zutphen (1867) bij 2 hallucinanten en herstel van eene melancholica, die door andere narcotica te zeer geconstipeerd werd; bij eene melancholia stupida bleef het zonder eenig effect. Voor het overige werden daaromtrent door Dr. Van Andel meerdere bijzonderheden medegedeeld in het Nederl. Tijdschrift voor Geneeskunde, jaarg. 1866, pag. 339 enz.

Belladona

Belladona werd door Utrecht (1866) geprezen als antispasmodiem bij habitueele constipatie
Folia Belladonae, doodkruid of wolfskers zijn de bladeren van de Atropa Belladona; ze bevatten o.a. 0.3 tot 0.4% alkaloiden, in hoofdzaak hyoscyamine met betrekkelijk weinig artopine, gebonden aan appelzuur, dus in een in water oplosbare vorm (1)
Gebruik: als rookmiddel in vereeniging met Herba Stramonii of Opium bij asthma; in pappen, poeders of per infuus bij kinkhoest, asthma, katarrhen, neuralgien, loodkoliek (waarbij het purgerend werkt), epilepsie.
Vergiftigingsverschijnselen: heeschheid, droge mond en keel, dorst, droge huid, wijde pupillen, accommoddatie-verlamming, snelle pols, lichte tot hevige deleria, dood door hartverlamming
Tegengiften: maagspoeling met tannine, carbo ligni, Iodium, opium, pilocarpine, morfine, braking verwekken door apomorfine. Clysma met zout- of azijnwater, laxantia.

Lupuline

Dit middel dient volgens Utrecht (1866) om het geslachtsleven tot ontspanning te brengen. Delft (1867) verkreeg daarentegen bij zijne toediening een negatief resultaat.
Glandulae lupuli, lupuline (hopklieren), de schubben van de kegelvruchten van humulus luppulus; als werkzame bestanddeelen komen in de eerste plaats in aanmerking vluchtige olie en hars.
Gebruik: lupuline is een sedativum. Het word zoowel tegen nerveuze prikkelbaarheid der blaas gegeven, ter bestrijding der pollakurie, en der blaaskramp, ook bij katarrhen; 3x daags 0.1-0.5 gr in poeders of pillen. Vroeger gebruikte men lupuline als anaphrodisiacum. (1)

Helleborus niger (rhizoma hellebori nigri, rhizoma hellebori viridis)

Bleef in Delft (1867) zonder uitwerking
Helleborus niger = zwarte nieswortel, werd vroeger (zegt men in 1913) gebruikt tegen epilepsie. De wortelstok van de helleborus niger bevat als werkzame bestanddeelen glucosiden, oa helleborine en helleboreine.
De zwarte nieswortel werd vroeger tegen epilepsie aangeprezen, en elctuarium tot 1 gram per dag. De groene is bij hydrops cardiacus nog wel in gebruik, in pillen met 10mgr. van het rhizoma per stuk; groote doses verwekken diarrhee en braking, wat te wijten is aan het glucoside helleboriene, waavan tot 100! Mgr per etm kan worden gegeven in pillen of slijmige mixtuur; gebruikelijke doses tot stimulatie van het hart 10-20! Mgr 4-5x per etmaal; ook het glucoside kan diarrhee verwekken. Als ooganastheticum ½ mgr. opgelost indruppelen.
Vergiftigingsverschijnselen; (diarrhee, kuitkrampen, collaps, deliria, mydriasis, daling der frequentie van pols en ademhaling en der lichaamswarmte) te behandelen met emetica, maagpomp, tannine en stimulantia, warme omslagen, hypodermoclyse.
Bereidingen: helleboreinum, (C37,H56,O18) een geelachtig poeder, oplosbaar in water en spiritus
Extractum hellebori, (sppl) een droog, met spiritus en water aa bereid extract; als alterans 30-100mgr meerm daags in pillen; als purgans en emmenagogon 0.2-0.6 gr meerm daags (1)

Brometum kalicum

Werd in 1865 door Meerenberg zonder gevolg gegeven. Utrecht (1866) meende, dat het de irritabiliteit van de spinaalzenuwen bedaarde en die van het ruggemerg verminderde; daarenboven zou de vermeende werking van de potaschzouten door de toevoeging van het bromium verhoogd worden. Ook in 1868 werdt het door Utrecht geprezen wegens zijne bestrijding van den prikkelenden toestand der zenuwcentra. Zutphen (1867) liet zich daarover ongunstig uit.
Brometum kalicum, (KBr) witte kristallen, oplosbaar in water 1 deel in 1.6 dln, in spiritus 1 deel in 12.4 dln
Broomzouten algemeen: De broomzouten verminderen de prikkelbaarheid van het zenuwstelsel, zoowel van de bewegings- als van de gevoelscentra, en ook de reflexprikkelbaarheid. De toepassing deze eigenschap is zeer uitgebreid. Bij neuralgien, prikkelbaarheid, jeuk, jeukende uitslagen, het braken der zwangeren (onzekere werking) chorea, kinkhoest worden kleine hoeveelheden (1-2 gr per dag) gaarne voorgeschreven. Bij slapeloosheid en een gram broomzout, in een glas warme melk gebruikt een uur voor bedtijd afdoende. Groote doses, tot 8 gram per dag, maandenlang gebruikt, zijn noodig tot het onderdrukken van epileptische aanvallen.
Een chronische broomnarcose, door zeer groote giften (4 maal 8 gram per dag) broomnatrium, is door MacLeod aangewend bij psychosen, ook om het langdurige vervoer in verre gewesten mogelijk te maken (zie ned. Tijdschrift v. geneesk. 1900 blz 619, wat betreft de zeer bijzondere voorzorgen daarbij nodig) Sommige krankzinnigen zouden, uit dien slaap ontwakend, hun psychose als het ware hebben vergeten.
Bijwerkingen: acne, vermindering van het geheugen, spijsverteringsstoornissen. (1)

Jodetum kalicum

Jod. Kalic. werd door Delft (1867) als onvermogend gemeld tegen paralysis cerebri, slechts in 1 geval zou het in staat zijn geweest het verloop der ziekte te vertragen.
Dit middel heeft voornamelijk somatische toepassingen zoals bij syphilis, scrophuleuze klierzwellingen, tuberculeuze peritonitis, als asthma middel, verslapping van de kleine artherien en nog wat van die dingen. Ik ga er derhalve verder niet op in. (1)

Strychnine

Werd in 1867 in Delft tegen enuresis atonica, en Oxyd. Zinci tegen enuresis erethica dienstig gevonden.
Ook hier weer voornamelijk somatische toepassingen. Het middel werd o.a. gebruikt tegen gynaecologische obstipatie, carminativum, amarum en darmtonicum. Als middel tegen amaurose en amblyopie; bij asthenische toestanden in acute ziekten, bij paresen, enuresis, maagatonie, vooral dyphtherische paresen, bij drankzucht en slangebeeten. (1)

Campher

Lang voortgezet, zeer gunstig tegen hardnekkige onanie, Zuthpen (1866)
Kampfer is een middel wat al lang bekend was en al door de romeinen werd toegepast. Ten onrechte had het vroeger de naam een anaphrodisiacum te zijn.
Kampfer is een prikkel voor het hart, het vasomotorisch centrum, de centra in het verlengde merg en de groote hersenen. Therapeutisch maakt men gebruik van onderhuidse inspuitingen van kleine giften opgelost in bijvoorbeeld eather als exitans bij hartzwakte of collaps, in ’t bijzonder bij pneumonie en gastroenteritis. Camphora monobromata als sedativum, vooral in de geslachtsspheer. Verder ter voorkoming van decubitus en andere wonden. (1)

Liquor Fowleri (?)

Zelfs in klimmende giften bij twee lijders aan chronische manie door Zutphen (1867) zonder het gewenschte effect toegepast.

Nitras argenti

Werd in zijne werking door Utrecht (1866) ongeveer gelijk gesteld met brom. calic. terwijl het aldaar ook tegen habitueele vaatuitzetting werd toegediend.
In verdunde oplossing werkt het vaatvernauwend. Bij vergiftiging melk en keukenzoutoplossing. Na langdurig gebruik argyrie (grauwzwarte huidverkleuring door metallisch zilver)
Vroeger gebruikt bij ruggemergziekten, epilepsie en cholera. Verder nog goed tegen wratten en tegen granulomen in den darm. (1)

Infusio Valerianae

Dit middel met zwavelaether werd door Rotterdam bij idiopatische manie aanbevolen, vooral bij vrouwen, die meenen en een of anderen plicht verzuimd te hebben en nu daarvoor verwijtingen vrezen
Radix Valeriana: de bijwortels met den stengelvoet van de Valeriana officinalis. Bevat vluchtige olie, alkaloiden, (chaline, valerianine) valeriaanzuur, appelzuur, mierenzuur, azijnzuur, looistoffen. De vluchtige olie en de looistoffen komen in den verschen wortel in glucosidischen vorm voor. De valeriaanglucosiden worden na het afsterven van den wortel door fermenten gesplitst. De kleur van den wortel wordt bij het bewaren donkerder, terwijl ook het aroma sterker word.
Gebruik: als carminativum en krampopheffend middel (bijv. bij dysmenorrhee) soms van treffende werking bij hysterische en hypochondre personen, 5-19 gram daags als infuus of zelf bereide thee. (1)

Chloroform

Chloroform werd door ’s Bosch (1865) gebruikt om de krankzinnigen bij voedselweigering te laten ruiken en zoodoende of hun tegenstand te verminderen of onder de ingetredene narcosis de voedingsbuis in te brengen. Dordrecht prees daarvan (1868) het verrassende effect, indien chloroform door middel van eenen pulverisateur met dubbelen gaffelvormigen bek langs de ruggegraat geappliceerd werd ter bestrijding van de chorea major

Chinine

Chinine werd door ’s Bosch (1865) te vergeefs tegen intermitterende manie aangewend.
Kinine was natuurlijk primair het middel tegen malaria. Maar er staat nog wel geschreven dat kinine ook wel als sedativum werd gebruikt. (1)

Martialia (?)

Werden te ’s Bosch (1865) in het algemeen geprezen

Tonica Amara en Roborantia

Tonicum Amara en Roborantia moesten in Meerenberg (1864) vooral toegediend worden wegens den anaemischen toestand (bloedarmoede) waarin vele lijders zich toenmaals bevonden.
Tonica Amara; Elixer viscerale Hoffmani – Cort. Cascarill. 8.0, Herb. Centaurii 4.0, Herb. Cardui bened. 4.0 Rad Gentianae 2.0, Cort. Aurant. 1.0, Spir. dil 5.0, Vin Malac. 95, Zeer bittere wijn
Gebruik: als stomachicum en tonicum, 3 m daags 1 of 2 suikerlepels voor het eten. In vele gevallen te vervangen door aangenamer smakenden Vinum Chinae (1)

Roborantia

Versterkend middel, verder niks bekend (?)

Succinas amon.-pyro-animale liq.

Werd door Delft 1867) met succes gegeven tegen paralysis agitans van een jong meisje.
Succinas ammonicus is het amoniumzout van barnsteenzuur. Kleurloze, in water oplosbare kristallen; bij krampweeen 0.1 – 0.150 gr om het kwartier in oplossing. Wat de toevoeging
–pyro-animale liq. betekent weet ik niet. (1)

De murias cupro-ammoniacale (?)

Door dr Richarz zoozeer geprezen tegen voedselweigering, werd door Zutphen (1865) van een hoogst twijfelachtig effect bevonden en bleef te Delft (1867) bepaald zonder gunstigen uitwerking

Decoct rahm. frag.

Werd door Franeker (1864) het beste middel genoemd tegen constipatie bij melancholie en stupiditeit. Onder het gebruik daarvan bedaarde (1864) de salivatie, die bij sommige lijders in hooge mate bestond en verbeterde de algemeenen gezondheidstoestand.
Rhami frangulae is de stam van de takbast van Rhamus Fragulae. Het is het inlandsche anthrachinon-derivaten bevattende laxeermiddel, het bevat deze, evenals de cascara sagrada, de sennebladeren en de rhabarberwortel, in glucosidischen vorm, welke ten deele in water oplosbaar en ten deele onoplosbaar zijn, maar die bij koken of infunderen, toch grootendeels, in het aftreksel overgaan. De versche Rhamnusbast bevat een enzym, dat braking verwekt, vandaat dat alleen bast, die een jaar oud of, wat op hetzelfde neerkomt, die gedurende een uur bij 100 graden is verwarmd, mag worden gebruikt.
Gebruik: vuilboom of sporkenhout, ook rhamnusbast (populair; rammenasbast genoemd) is een populair laxeermiddel; als decoctum (ingekookte vloeistof) 25:200, een wijnglas vol, eenige malen, tot de werking is bereikt. Zeer bruikbaar.

Podophylline

Dit deed, volgens Meerenberg (1864) ½ tot 4 gram dagelijks, goede diensten zonder groote ongaangename nevenwerking. Zutphen gaf het (1865) in eene alcoholische oplossing met malzextract, als bier te drinken aan iemand, die weigerde in te nemen.
De wortelstok van podophyllum peltatum. Bevat als werkzaam bestanddeel een mengsel van harsachtige stoffen (resina podophylli)
Gebruik; als doelmatige laxans, bij ophooping van faeces en icterus. (1)

Tartarus emeticus

Bewees te Rotterdam goede diensten bij hevige razernij (1864); werd in Meerenberg (1864) alleen toegediend in sommige gevallen van dementie, gedurende de tijdelijke vlagen van opgewektheid in hield in Utrecht (1866) zijn speciale indicatie etc. etc.
Tartras kalico-stibicus, tartarus emticus, tartarus stibiatus etc. toegepast als braakmiddel bij volwassenen. Als expectorans bij bronchitis en pseudo croup (bij pneumonie vermijden wegens collapsgevaar) Werd vroeger als derivans bij dementia paralytica gebruikt (pokzalf) (1)