Weinig krachtige sedativa, die geschikt zijn voor gebruik overdag tegen ‘nervositeit’, rusteloosheid, gejaagdheid en hyperemotionaliteit, zijn Calcibronaat, Broom, Tinct. Valeriaan, Bromural en Prominal. Van de krachtiger werkende en als slaapmiddelen te gebruiken medicamenten wil ik noemen Adalin, Sedormid, Soneryl, en de langer en sterker werkende middelen Luminal, Doriden, Somnifen en Veronal.

Goede narcotica, met name ook voor motorische onrustige psychotici, zijn Chloralhydraat, waarmee men echter bij oudere patiënten voorzichtig moet zijn en vooral Paraldehyd. Dit laatste middel heeft een zeer onaangename smaak en reuk. Het kan ook intramusculair worden geïnjiceerd, evenals Somnifen en Dial.

Bij hevige opwindingstoestanden, bijvoorbeeld bij patiënten die vervoerd moeten worden, kan een sub-cutane injectie met Hydrobromas op haar plaats zijn, waarvan men bij krachtige en lichamelijk gezonde personen ¼ mgr eventueel ½ mgr en zelfs 1 mgr per injectie kan geven. De werking kan op een doelmatige wijze worden versterkt door combinatie met 20 mgr Pantopon.

De mening dat voor het vergemakkelijken van het transport van onrustige patiënten Morphine een geschikt middel is, lijkt bij vele artsen welhaast onuitroeibaar te zijn, maar is nochtans onjuist; men bereikt er in tegendeel zelden een bevredigend resultaat mee. Alleen in die gevallen waarin de motorische onrust ontstaat door pijn, of door intensieve gevoelens door lichamelijk onbehagen, zou Morphine op haar plaats kunnen zijn, al verdient dan Pantopon de voorkeur.

Pulvis opii is in sommige gevallen een goed middel ter bestrijding van angst. Men kan deze behandeling als een opium-“kuur” geven, waarbij begonnen word met 3x daags 10 mgr, welke dosering men met 3x 10 mgr per dag laat stijgen tot 3x 100 mgr gegeven wordt, welke hoeveelheid gedurende een week word gehandhaafd, waarna weer met 3x 10 mgr per dag wordt gedaald.

Bij toestanden met angstige spanning en bij opwindingstoestanden, vooral wanneer angst daarbij een rol speelt, kan men meermalen opmerkelijke verbetering verkrijgen met largactyl, (chloorpromazine). Wegens de kans op het ontstaan van diverse complicaties is grote voorzichtigheid echter geboden.
Terwijl met name controle van het bloedbeeld en van de leverfuncties noodzakelijk is. Men zij er zich met name van bewust dat door een combinatie van dit middel met barbituraten de patiënten ongemerkt als het ware in een “winterslaap” kunnen geraken. Hetzelfde geld van Serpasil (Resperine).

Als opwekkende middelen tegen lusteloosheid en depressies kunnen in hardnekkige gevallen Benzedrine, Dexedrine en ook Drinamul in aanmerking komen. Men geve deze middelen, die tenslotte niet meer dan kleine zweepslagen zijn, echter niet te lang achter elkaar en nooit in gevallen waarin men bijzondere redenen heeft om het ontstaan van verslaving te vrezen en men zij met Dexedrine voorzichtig bij magere mensen wegens de eetlust remmende werking. De dosering moet bij beide middelen voorzichtig individueel geprobeerd worden. Zij dienen bij voorkeur gegeven te worden na de maaltijd en wegens de slaapverstorende werking niet op het einde van de dag.

Van de anti-convulsieve middelen moet voor alles Luminal worden genoemd, terwijl voor die gevallen waarin dit niet tot het gewenste resultaat voert, Diphenylhydantoine eventueel in aanmerking komt.
Voor het bestrijden van ‘Petit Mal’ bewijst Absentol (Petitdion) dat wegens de kans op het ontstaan van leucopenie echter slechts onder regelmatige controle van het bloedbeeld mag worden toegediend, soms goede diensten.

Bron:
Leerboek der psychiatrie, Dr. G. Kraus
H.E.Stenfert Kroese N.V. – Leiden, 1957

Het meest kenmerkende van de borderline persoonlijkheidsstoornis (kortweg: BPS of borderline) zijn de sterke wisselingen in stemmingen, gedachten en gedrag. Mensen met borderline zijn enorm impulsief, denken vaak zwart-wit, reageren extreem. Relaties zijn moeilijk te onderhouden, en wisselen ook sterk. Ook de ideeën en gedachten die ze over zichzelf hebben, wisselen sterk.

Hoe vaak komt het voor?

In Nederland zijn naar schatting 100.000 mensen met borderline. Dit is minder dan 1%. Misschien zijn het er meer, omdat veel mensen met borderline behandeld worden voor bijkomende klachten als bijvoorbeeld depressie of angsten. Borderline wordt in zo’n situatie vaak niet herkend.

Bij mensen die zijn opgenomen in een instelling komt borderline vaak voor. Onder opgenomen mensen met een verslaving heeft 5 tot 22% borderline; onder psychiatrische patiënten 6 tot 63%. De cijfers lopen nogal uit elkaar, omdat er verschillende methodes worden gebruikt.

Gaat het over?

Lange tijd is gedacht dat borderline niet overgaat. Maar van de mensen die zijn opgenomen geweest in een instelling blijkt dat na 3 jaar 40% officieel geen borderline meer heeft. Het kan goed zijn dat iemand dan nog wel een paar borderline-verschijnselen heeft, maar officieel niet meer. Als mensen met borderline ouder worden, worden hun leven en hun relaties toch wat stabieler. Hun algemene functioneren verbetert ook. Ook het risico op zelfdoding neemt af.

-  Mensen met borderline hebben minstens 5 van de volgende verschijnselen.

-   Ze proberen krampachtig te voorkomen dat iemand ze in de steek laat. En alleen maar denken dat ze in de steek gelaten worden, is al genoeg om krampachtig te proberen dat te voorkomen.

-   Ze hebben intense relaties met anderen, maar die zijn ook heel instabiel. Ze denken heel zwart-wit over hun relaties: of iemand is geweldig of hij is waardeloos.

-   Ze hebben steeds een ander beeld of gevoel van zichzelf. Dat wisselt sterk.

-   Ze zijn impulsief. Dat heeft negatieve gevolgen voor henzelf op minstens twee gebieden: geldverspilling, veel wisselende seksuele contacten, misbruik van alcohol en drugs, roekeloos rijden, vreetbuien.

-   Ze doen pogingen tot zelfdoding, dreigen daarmee, of verwonden zichzelf.

-   Ze hebben sterk wisselende stemmingen als reactie op gebeurtenissen. Dit geeft periodes van grote somberheid, prikkelbaarheid of angst. Dit duurt meestal enkele uren, en bijna nooit langer dan een paar dagen.

-   Ze hebben een blijvend gevoel van leegte.

-   Ze hebben last van intense woede, die niet past in de situatie en de situatie ook niet oplost. Of ze hebben moeite hun boosheid te beheersen. Ze hebben dan ook driftbuien, blijvende woede, of hebben geregeld vechtpartijen.

-   Ze hebben paranoïde ideeën. Dit is het idee achtervolgd of bedreigd te worden. Die ideeën komen in stress-situaties. De ideeën gaan ook weer voorbij. Of ze dissociëren ernstig. Dan hebben ze het gevoel er niet meer bij te zijn en als het ware weg te raken. Soms weten ze dan niet meer precies wat er gebeurd is.

- Oorzaken

Over oorzaken van borderline valt nog weinig te zeggen. Wel zijn extra risico’s bekend. Dat wil zeggen: er is meer risico in onderstaande gevallen. De extra risico’s hebben te maken met geslacht en leeftijd, met individuele kwetsbaarheid, met de omgeving, en met levensgebeurtenissen.

Geslacht en leeftijd

Het komt even vaak voor bij mannen en vrouwen. Het impulsieve gedrag zorgt ervoor dat mannen vaker alcohol en drugs gaan gebruiken, vrouwen vaker eetbuien krijgen.
Vrouwen met borderline worden vaker opgenomen in een instelling. Waarschijnlijk omdat vrouwen eerder hulp zoeken voor hun problemen, of omdat bijvoorbeeld agressie en wisselende seksuele contacten eerder als een probleem wordt gezien bij vrouwen.
Borderline kan niet goed vastgesteld worden bij jongeren tot 18-20 jaar. Het kan goed zijn dat zij vanwege hun ontwikkeling met emotionele problemen te maken hebben, en dat op een borderline-achtige manier uiten. Bij mensen van 50 jaar en ouder komt borderline minder voor.

Individuele kwetsbaarheid

Erfelijkheid speelt een grote rol.
Mensen met borderline zijn emotioneel kwetsbaar. Ze zijn zeer gevoelig voor emotionele dingen. Daar reageren ze heftig op en het duurt lang voor ze weer een evenwicht hebben bereikt.
Ze hebben een bijzondere combinatie van een negatief gevoelsleven en ontremming. Deze combinatie lijkt gedeeltelijk te komen door trauma’s in de kindertijd.
Er is een aantal lichamelijke factoren dat een rol speelt bij mensen met borderline. Dit heeft te maken met processen in de hersenen en met hormonen.

Omgeving

Mensen met borderline wonen vaker zonder partner. Dit is niet vreemd, want relaties zijn vaak instabiel.
Er is geen verband met opleiding of woonomstandigheden.

Levensgebeurtenissen

Mishandeling, verwaarlozing, seksueel misbruik in de jeugd komen vaak voor bij mensen met borderline. De helft van mensen met borderline is mishandeld of seksueel misbruikt. Wordt emotionele mishandeling meegeteld, dan ligt dit aantal nog hoger.

- Behandeling

Borderline kan niet worden genezen. Behandeling vermindert alleen bepaalde verschijnselen van borderline. Er zijn diverse behandelingen die verschillende doelen hebben.

- Het leren omgaan met borderline door crisismanagement, het weer in evenwicht leren brengen van de situatie. Dialectische gedragstherapie is hier een voorbeeld van.

- Het verminderen van sommige verschijnselen van borderline. Voorbeeld hiervan is een sociale vaardigheidstraining.

Het verbeteren van biochemische processen. Hiervoor worden medicijnen gebruikt. Bijvoorbeeld medicijnen die de impulsiviteit verminderen of meer evenwicht in het gevoelsleven brengen, met name doordat ze depressieve en angstige gevoelens verminderen.

Medicijnen

Er is geen geneesmiddel speciaal voor borderline. Het zijn altijd medicijnen die voor andere stoornissen gemaakt zijn, maar ook blijken te werken op sommige verschijnselen van borderline.
Medicijnen zijn altijd deel van een bredere behandeling. Meestal om de psychotherapeutische behandeling van iemand te ondersteunen.

- Antipsychotica
Deze werken op een groot aantal verschijnselen van borderline. Het werkt op de psychotische verschijnselen, maar ook op de stemmingswisselingen, impulsiviteit, agressie en boosheid. Antipsychotica werken binnen enkele dagen tot weken. Langdurig gebruik geeft bijwerkingen. Daarom zijn antipsychotica vooral bruikbaar in crisissituaties. Er zijn verschillende soorten antipsychotica, die allemaal ongeveer even goed werken. Ze hebben wel bijwerkingen. Welk middel wordt gebruikt, hangt af van de bijwerkingen.

- Antidepressiva
Deze worden vooral gebruikt om de stemming te verbeteren. Ze worden ook wel gebruikt om verschijnselen tegen te gaan als: impulsiviteit, zelfbeschadiging, psychotische verschijnselen, woede-uitbarstingen en vijandigheid. Er zijn verschillende soorten antidepressiva. De tricylische antidepressiva (TCA’s) werken bijna niet bij borderline. Nieuwere antidepressiva, zoals de SSRI’s, lijken te werken tegen een groot aantal verschijnselen van borderline, zoals zelfbeschadiging, agressie en impulsief gedrag, en snelle stemmingswisselingen.

- Overige middelen
Middelen die worden gebruikt om de stemming stabieler te maken bij bijvoorbeeld de bipolaire stoornis zijn lithium, carbamazepine en natriumvalproaat. Ze worden ook vaak gebruikt vanwege de heftige en veel voorkomende stemmingswisselingen bij borderline. Er is echter weinig onderzoek waaruit blijkt dat ze ook werken.

- Psychologische en andere behandelingen

Lange tijd werd gedacht dat borderline onbehandelbaar was, en dat mensen met borderline niet behandeld wilden worden. Een aantal psychologische behandelingen lijkt inmiddels toch te werken.
Een psychologische behandeling van borderline duurt altijd lang en is intensief. Mensen met borderline willen veel aandacht van hun behandelaar en tijdens de behandeling komt extreem gedrag regelmatig voor.

Een psychologische behandeling werkt beter in de volgende gevallen.

- Er moet een goede relatie zijn tussen behandelaar en persoon met borderline. Therapietrouw is belangrijk. Dat wil zeggen dat iemand gemotiveerd is voor behandeling en daar goed aan meewerkt.
- De behandeling moet een duidelijke structuur hebben, en theoretisch goed in elkaar zitten.
- Er moeten duidelijke doelen zijn. Zowel voor speciale problemen als zelfbeschadiging, maar ook voor grotere doelen als het verbeteren van relaties met andere mensen.
- De behandeling moet langdurend zijn.
- De behandeling moet deel zijn van andere contacten met hulpverleners, en andere relaties van de persoon met borderline.
- Dagbehandeling lijkt beter dan opname of bijvoorbeeld korte wekelijkse behandeling, de zogenoemde ambulante behandeling.
- Heeft iemand zelfdestructief gedrag, dan lijkt dialectische gedragstherapie te werken.

De psychologische behandelingen staan hieronder.

- Cognitieve gedragstherapie
Dit is een vorm van psychotherapie. Iemand met borderline denkt op een bepaalde manier en kijkt tegen de werkelijkheid aan op een bepaalde manier. Deze manier van denken en kijken geeft een verkeerd beeld. Vervolgens reageert een borderliner extreem op de situatie. Samen met de behandelaar gaat hij kijken naar de manier van denken en zijn gedrag dat erop volgt. Daarna is het de bedoeling dat iemand dat gaat veranderen, en zullen de klachten minder worden. Cognitieve gedragstherapie lijkt te werken, maar meer onderzoek is nodig.

- Dialectische gedragstherapie
Deze behandeling is een speciale vorm van cognitieve gedragstherapie. Er wordt aandacht gegeven aan:
” aanleren van sociale vaardigheden
” accepteren van hoe iemand is en tegelijkertijd de noodzaak leren zien van verandering. Dit heet het dialectische proces – vandaar de naam dialectische gedragstherapie.
” de invloed van de omgeving op de persoon met borderline

Deze therapie is succesvol op korte termijn. De werking op de lange termijn moet nog onderzocht worden.

- Psychoanalytische behandeling
Lange tijd werd behandeling gebaseerd op de psychoanalyse veel gebruikt. Het lijkt erop dat het even goed werkt als cognitieve gedragstherapie, maar de beide behandelingen zijn niet goed te vergelijken. Zo duurt psychoanalytische behandeling veel langer en is er kans dat mensen in die periode spontaan herstellen.

- Overige behandelingen
Elektroshock (officieel: electroconvulsietherapie of ECT) lijkt te werken als mensen met borderline depressieve verschijnselen hebben. Of de gunstige werking op lange termijn blijft, is nog de vraag.
Het is een behandeling die in Nederland alleen in gespecialiseerde instellingen mag worden gedaan.

- Adviezen cliënt

Borderline is een ingrijpende stoornis. Mensen met borderline doen het op minstens 1 van de volgende terreinen slechter: werk, huishoudelijk werk, studie, relaties met anderen en vrije tijdsbesteding. Ze doen ook een groot beroep op hun omgeving. Hun relaties staan dan ook de hele tijd onder druk. Lotgenotencontact kan ondersteunen.

Zorg dat u genoeg weet over de borderline. Zorg er ook voor dat mensen die voor u belangrijk zijn, er genoeg over weten.
Soms is er verschil tussen welke behandeling uw behandelaar wil en wat u zelf wil. Overleg hierover met hem.
U moet weliswaar zelf uw borderline aanpakken, maar vrienden, familie en hulpverleners kunnen u daar goed bij helpen. Stichting Borderline biedt lotgenotencontact.
Bespreek met de behandelaar en mensen uit uw omgeving bij wie u terecht kunt voor hulp, ook ‘s avonds en in het weekend.
Neem de tijd om met uw behandelaar, familie en vrienden uit te zoeken hoe om te gaan met de borderline. Het is waarschijnlijk dat u een aantal verschijnselen van de stoornis langere tijd zult hebben. Neem de tijd om uit te vinden of, en welk werk haalbaar is, bijvoorbeeld parttime of fulltime, betaald of vrijwillig. Neem niet te veel hooi op uw vork.
Veel mensen schrikken van iemand met psychische klachten en reageren afwijzend. Bepaal daarom zelf wat u wel en niet vertelt en aan wie. Vertel oppervlakkige kennissen een beperkte versie en reserveer het complete verhaal voor mensen die dichtbij staan.

- Adviezen familie/betrokkenen

Mensen met borderline doen vaak een groot beroep op hun omgeving. Het ene moment heeft iemand behoefte aan aandacht en contact, het volgende moment kan iemand zich terugtrekken in zichzelf en het contact afwijzen. Familie en vrienden hebben vaak moeite met emotionele uitbarstingen en impulsief gedrag. Daardoor staat de relatie de hele tijd onder spanning.

Zorg dat u genoeg weet over de borderline en de mogelijke gevolgen.
Realiseer u dat er sprake is van een psychische stoornis, waarvoor behandeling nodig is. Vat emotionele uitspraken niet al te persoonlijk op.
Het feit dat u de borderlinestoornis erkent, betekent niet dat u alles hoeft te accepteren. Bepaal wat uw grenzen zijn en maak daarover heldere afspraken. Het kan helpen als u afspraken op papier zet.
Probeer negatief gedrag los te zien van de persoon. Laat uw waardering blijken voor dingen die goed gaan.
Stel niet te hoge eisen aan degene met borderline en leg niet te veel druk op zijn of haar schouders. Maar neem de verantwoordelijkheid niet over. 
Gebruik uw energie om actief aan de slag te gaan en te leren omgaan met de situatie. Bijvoorbeeld door samen met uw familielid een cursus over borderline te volgen.
Doe uw eigen dingen, en doe de dingen die plezier en ontspanning geven. Dit voorkomt dat u zelf overbelast raakt.
Zorg ervoor dat u zelf uw hart kunt luchten bij enkele mensen in uw omgeving. Houd ook contact met mensen buiten het gezin.
Zoek mensen in vergelijkbare situaties, bijvoorbeeld via stichting Labyrint/In Perspectief.
Behandelaars moeten de partner en naaste familie betrekken bij de behandeling. Direct betrokkenen kunnen immers veel bijdragen aan een succesvolle behandeling, maar daarvoor is uitleg en begeleiding van de behandelaar nodig.
Het kan wel zijn dat uw familielid weigert dat u betrokken wordt bij de behandeling.

Vraag de behandelaar hoe u als familie het beste kunt omgaan met de stoornis van uw partner of familielid.
Veel instellingen voor geestelijke gezondheidszorg organiseren voorlichtingsbijeenkomsten of cursussen voor familieleden. Vraag er naar.
Het komt voor dat iemand geen hulp accepteert of bijvoorbeeld weigert medicijnen te gebruiken. Dat leidt voor familieleden tot dilemma’s en lastige situaties. Informeer bij stichting Labyrint/In Perspectief welke oplossingen er zijn of hoe u kunt omgaan met de situatie.

Deze informatie is intergraal van de site van het Trimbosinstituut gehaald gezien de heldere uitleg.
voor meer informatie: www.trimbos.nl

JLC Schroeder van der Kolk

Jacobus Ludovicus Conradus Schroeder van der Kolk werd op 14 maart 1797 geboren te Leeuwarden. Zijn vader was Hendrik Willem van der Kolk, Geneesheer te Leeuwarden. Zijn moeder was Wilhelmina Philipina Catharina Schroeder. Haar vader was hoogleraar in de rechten en om haar naam voor uitsterven te behoeden werd hij aan de naam van der Kolk toegevoegd.
Het ontbrak van der Kolk dus niet aan goede voorbeelden en al op jonge leeftijd ontwikkelde zich een voorliefde voor de studie der natuur. Dat kwam mede doordat zijn vader de ontwikkeling van zijn zoon een flinke stimulans gaf door hem in een tijd waarin het onderwijs in Nederland beperkt en weinig omvattend was, werken van Martinet, Buys, Nollet Desaguiliers, Uilkens en Musschenbroek in de hand te geven. Zijn beide ouders verloor hij al op jonge leeftijd. Eerst zijn moeder toen hij nog een kind was, zijn vader overleed vlak voor zijn promotie.

Hij begon zijn studie aan de hogeschool van Groningen alwaar hij zich voornamelijk bezig hield met Natuurkunde, scheikunde en plantkunde. Hiermee legde hij een gedegen basis voor de rest van zijn carrière. Hij behaalde op jonge leeftijd een tweetal wetenschappelijke prijzen, de tweede voor een onderwerp dat in de lijn lag van de werkzaamheden waaraan hij zich de rest van zijn leven zou wijden, “de stremming der bloeds”. Op 17 juni 1820 kreeg hij de titel doctor in de geneeskunde en op dezelfde dag ook nog die van doctor in de verloskunde.
Na zijn promotie vestigde hij zich als geneesheer in Hoorn, maar bleef daar slechts kort. In 1821 werd hij Geneesheer in het Buitengasthuis in Amsterdam. Hier heeft hij vooral naam gemaakt als ontleedkundige. Hij besteedde veel tijd aan “de kunst der opspuiting” en legde in deze periode een verzameling aan van pathologische voorwerpen met de nadruk op “reeksen van zieke werktuigen des menselijk lichaams in de verschillende vormen van ontaarding”. Verder deed hij vooral onderzoek naar de schade die tuberculose aanbracht aan longweefsel. Daarover ging ook zijn eerste publicatie die hem meteen bijna mondiale bekendheid gaf, de ‘Observationen anatomico- pathologici et practici argumenti’.

Maar ook vanuit een ander oogpunt was het verblijf te Amsterdam voor hem zeer belangrijk. In het gesticht waarvan

Buiten Gasthuis Amsterdam

hij aan het hoofd stond werden in die dagen ruim 150 krankzinnigen verpleegd. Hij trok zich hun lot aan en “bestudeerde den aard hunner geesteskwaal waarvan hij de oorzaak zocht in lijkopeningen. In het jaar 1825 was de beschrijving der merkwaardige herstelling van eene krankzinnige de voorloper van een groot aantal meer uitvoerige en hoogst gewigtige verhandelingen”.
Het zou niet lang meer duren en de behandeling van krankzinnigen was zijn hoofdwerkzaamheid geworden, de studie hunner ziekte zijn voornaamste taak.
Slechts korte tijd nadat hij in de plaats van Bleuland als Hoogleraar in de ontleed- en natuurkunde van den mensch in Utrecht (Willem Arntz stichting) was opgetreden, werd hij daar tot mederegent gekozen van het krankzinnigengesticht, dat toen in ellendigen toestand verkeerde.

Opvallend maar niet verbazingwekkend is zijn stellingname tegen straf en lichamelijk geweld. Al in een rede van 1827 laat hij daarover geen misverstanden bestaan: Alle lichamelijke straf als slagen en wat dies meer zij moet op het strengste verboden worden, zodat het als een onherroepelijke wet moet worden aangemerkt, dat een knecht of dienstmeid, welke overtuigd wordt, een krankzinnige geslagen te hebben, ogenblikkelijk het huis moet verlaten.

Het lukte hem daar enige verbetering in te brengen maar dat lukt slechts mondjesmaat. Toen hij een betrekking kon krijgen als Hoogleraar in de klinische geneeskunde in Amsterdam gingen in Utrecht alle alarmbellen af want ze wilden hem daar maar al te graag houden. Toen de “regering” van de stad vroeg wat ze eventueel konden bijdragen was het “edelmoedige en onbaatzuchtige” antwoord: Verbetering van het krankzinnigengesticht. Van der Kolk bleef in Utrecht en kreeg 10.000 gulden om aan het Gesticht te besteden. Hierdoor werd het mogelijk een nieuwbouw te beginnen die werd voortgezet toen het opnemen van een groot aantal lijders uit de hoogere standen der maatschappij verhoogde inkomsten aan het Gesticht schonk.

Willem Arntszhuis, Agnietenstraat, Utrecht

Van der Kolk bleef niet stilzitten en al snel wat het gesticht in Utrecht een voorbeeld voor vele gestichten in Nederland. De lof die hij daarvoor kreeg was illustratief voor de nog immer tamelijk slechte staat waarin de Nederlandse psychiatrie zich bevond. De wetgeving was gebrekkig en zorgde ervoor dat menig patiënt als een misdadiger werd opgesloten.
Toen Schroeder van der Kolk aftrad als Rector der Akademie (1836) koos hij dit onderwerp dan ook voor zijn redevoering: de verwaarlozing der zorg in ons land van hetgeen ter leniging van het lot der krankzinnigen behoort te geschieden.
Het was met groot leedwezen dat van der Kolk moest constateren dat ons land achterbleef bij het buitenland: ‘wend ik daarentegen de oogen naar ons vaderland, dan sta ik in twijfel of hier een gevoel van droefheid, dan wel van schaamte regtmatiger zij’ (1837)

Van der Kolk, gesteund door den Heer CJ Feith van het ministerie van Binnenlandse zaken werd raadsman van ’s lands regering en ging zich vrijwel uitsluitende bezighouden met de nieuwe wetgeving. De bestaande plannen werden in ‘een breedvoerig betoog’ afgekeurd en hij kreeg er nog een prijs voor ook.
‘ verre dat hem zulks euvel werd genomen, kreeg hij daarvoor tot belooning de groote gouden medaille van den tweeden rang’. Aan een nieuw plan door hem ontworpen werd veel aandacht geschonken en zijn bedenkingen in 1939 door de regering gedrukt en aan de staten generaal rondgedeeld, waren de grondslag van het ontwerp eener nieuwe wet welke, met enige wijzigingen, in 1841 werd aangenomen.
Naast dezelfde Hr. Feith werd van der Kolk benoemd tot inspecteur der krankzinnigengestichten en stelde vanaf 1844 verslagen samen (met veel statistieken, een noviteit voor die periode) over de staat der gestichten waarvan een later exemplaar in bezit is van het Het Oude Gesticht.

Door al deze goede inspanningen verdwenen vele ongeschikte verblijfplaatsen in ons land en in totaal 12 verschillende gestichten werden opgericht, waaronder “het zo algemeen geroemde Meerenberg te Bloemendaal”.
“Van een toestand welke de hoogst mogelijke afkeuring verdiende, zijn wij binnen weinige jaren gerezen tot een voortreffelijkheid die niemand ontkend”
Nu kwamen er zelfs artsen vanuit andere landen om van ons model kennis te nemen en les te krijgen. Van der Kolk deed dit graag en zijn talenkennis maakte dat hij zich in het Frans en Duits uitstekend kon redden.

Schroeder van de Kolk liet de wetenschappelijke wereld een veelheid aan boeken die in hun tijd toonaangevend genoemd mogen worden. Ook over de psychiatrische inzichten zijn we goed geïnformeerd omdat hij een leerboek heeft nagelaten (uitgegeven in 1863: een belangrijk deel verscheen echter reeds als artikel in 1852) Dit zeer ‘lezenswaardige boek’ mag zeker een sieraad van de Nederlandse psychiatrie heten; enkele van de beste kenmerken van de latere Nederlandse psychiatrie zijn er in te vinden. Helaas is de oorspronkelijke Nederlandse uitgaven zeer zeldzaam maar er zijn gelukkig nog enige Duitse exemplaren.

Schroeder van der Kolk heeft de Nederlandse psychiatrie een grote dienst bewezen. Hij heeft deze volwassen laten worden en gezorgd voor een menswaardiger milieu.

En daarmee is hij tot op de dag van vandaag een voorbeeld voor iedereen die werkzaam is in de psychiatrie en eigenlijk zou iedereen kennis moeten nemen van de beginselen van zijn benadering om dat als startpunt te nemen voor het werk.

Bronnen:

Levensbericht op de site van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen www.knaw.nl .
Digital Library, levensberichten en herdenkingen, door W. Vrolijk, secretaris der natuurkundige afdeling

De Willem Arntsz stichting 1461-1961
Jubileumuitgave, 1961

Moniz en Almeida Lima van de universiteit van Lissabon deden hun eerste expirimenten rond 1935 waarbij de zenuwverbindingen tussen de frontaalkwabben werd doorgesneden. De resultaten waren tamelijk goed, in het bijzonder bij patienten met ernstige depressies, hoewel sterke persoonlijkheidsveranderingen optraden en 6% procent van de patienten de operatie niet overleefden. Desondanks kreeg Moniz in 1949 een gedeelde nobelprijs voor zijn werk.

De vroegte procedure betrof open hersenoperaties waarbij beide frontaalkwabben werden weggehaald (frontal lobectomy) of het scheiden van beide hersenhelften (frontal leucotomy). Ondanks de technische verschillen werden beide technieken omschreven als frontal lobotomy. Er was sprake van veel complicaties waaronder totaal verlies aan intellect, persoonlijkheidsveranderingen, wegrakingen, verlamming en dood.

In Europa werden er ook heel wat lobotomien uitgevoerd en in Japan bijvoorbeeld werd het gezien als een prima behandeling voor moeilijke kinderen en in heel wat landen werden zware misdadigers op deze wijze behandeld. Vaak is beweerd dat de methode zo populair was omdat men toendertijd verder geen enkele effectieve behandeling kende voor de complexe psychiatrische problematiek.
De oorspronkelijke methode was grof maar later werden ze wat voorzichtiger. Er zijn bijna 50.000 lobotomien verricht tussen globaal 1935 en 1960, hoewel regelmatig 1950 als grens word aangegeven. Veel mensen zijn er goed afgekomen omdat de chirurgen nogal eens de vitale zenuwen misten en er geen schade ontstond. Er zijn echter tal van gevallen bekend van mensen die voor het leven gehandicapt waren.

Hoewel de ricico’s groot waren werd de methode toch als oplossing gezien voor stoornissen waarvoor verder geen oplossing was. Walter J Freeman en James Watts brachten Moniz “leucetomy” naar Amerika en begonnen meteen te experimenteren waarbij ze een spoor van gehandicapte patienten nalieten.
Freeman en Wats kwamen op basis van literatuur in 1947 tot de conclusie dat frontale lobotomie vooral succesvol is bij patienten met sterke affectieve klachten. Niet verwonderlijk, de ingreep was van het begin af aan bedoeld om reducties in emoties te bewerkstelligen. Freeman introduceerde in 1946 de trans- orbitale methode; hiermee werden vooral de orbitofrontale delen van de rest van de hersenen afgesneden.
Gebleken is dat isolering van de mediale orbitofrontale gebieden klinischer effectiever is en minder ongewenste bijeffecten heeft. In de loop der jaren werd methode dus nauwkeuriger en gaandeweg leerde men welke delen men wel en welke delen men niet moest beschadigen. Uiteindelijk werden er gaatjes geboord en kleine delen van hersenen verwijdert waarvan men zeker wist dat het effectief was.

Frontale lobotomie is als pijnbestrijdingsmethode ook bij niet-psychiatrische patienten uitgevoerd. De pijn, die voor de operatie permanent het leven van de patient beheerste is na de operatie niet meer als hinderlijk ervaren. Voorts was er bij deze groep patienten sprake van een hoge mate van emotionele vervlakking. Bij terminale patienten verdwenen de zorgen over de dood en bij paraplegische patienten verdwenen angst, depressie, verdriet en de behoefte aan copingmechnismen. Kortom, na een lobotomie ziet de wereld er niet anders uit maar leid niet meer tot emoties.

Voor zover de methode effectief is moge duidelijk zijn dat het ten koste is gegaan van vele psychiatrische patienten die tot kasplantjes werden gedegradeerd. Ze waren wel rustig, maar daar is dan ook alles mee gezegd. Bovendien zijn er zat voorbeelden van mensen die niet wilden maar toch geopereerd werden.
In 1960 word de methode als mensonwaardig bestempeld en niet meer uitgevoerd. Uiteindelijk zijn er bijna 50.000 mensen behandeld waaronder een paar hele beroemde zoals de zus van John F Kennedy. Dit was tevens de beroemdste flater van Freeman want het gevolgs was dat ze nog jarenlang volledige zorg nodig had voor ze in januari 2005 overleed. Ook Rose Williams, de zuster van Tennesee Wiliams kreeg een lobotomie en was ook voor het leven gehandicapt. Freeman voerde zijn laatste lobotomie uit in 1967 als laatste operatie van 3439 stuks. Het was wederom een fatale ingreep en de patient bloedde dood op de operatietafel.

Er zijn nooit goede onderzoeken gedaan en geen goede records bijgehouden dus het is niet of nauwelijk bekend wat nu wel en niet het effect is geweest. Dat de wetenschap er iets van heeft geleerd moge duidelijk zijn, maar de prijs was hoog en de methode bruut en onmenselijk. Desondanks bleven de ziekenhuizen nog tot de zestiger jaren de operatie aanbieden omdat een kasplantje nu eenmaal makkelijke te verzorgen is dan een furieuze contineu door het lint gaande patient.

Volgens de Washington Post worden er tegenwoordig ongeveer 20 hersenoperaties per jaar gedaan bij psychiatrische patienten maar dan geen lobotomie. Er is geen geld voor onderzoek voor dit werkvlak. Dat is de verdienste van Freeman die er voor gezorgd heeft dat deze vorm van behandeling volledig in het verdomhoekje zit. Kortom, voordat er weer geld komt voor dit soort behandeling met de geest van Freeman eerst grondig worden “gelobotimiseerd”

Overigens is er wel een nieuw soort van hersenoperaties. Hierbij word echter iets toegevoegd: een soort pacemaker die bepaalde hersendelen stimuleerd. Vooral bij patienten met Parikinson of ernstige therapieresistente depressiviteit schijnt deze nieuwe methodiek spectaculaire resultaten te hebben.

Maar gesneden word er gelukkig niet meer.