Bed No. 9, Contactpsychose (psychische besmetting)

Bron: Beknopte psychiatrie voor sociaal werkenden, Dr. F.M. Havermans,
Romen & Zonen, Roermond, 1940
Dr. Havermans was Geneesheer aan de Psychiatrische inrichting “St. Servatius” te Venray.

Casus

Patiënt O. heeft in den huiselijken kring groote opschudding verwekt. Hij woont samen met zijn moeder, zijn grootmoeder en een tante. Hij is twintig jaren oud, door de vrouwen zeer verwend en kinderachting opgevoed. De vader van O. is vroeg gestorven. Nadat de patiënt al eenige dagen vreemd heeft gedaan, wordt hij op zekeren nacht wakker en meent de H. Maagd in zijn kamer te zien. Zij lacht hem toe en noemt hem haar zoon. Den volgenden dag verkeert de patiënt in een soort extase: hij staart onbewogen voor zich uit, spreekt niet, maar heft de handen zegenend omhoog; alles tot groote verbazing van de drie vrouwen.
Op hun aandringen verteld O. dat de Christus in hem herboren is. Deze mededeeling verwerkt natuurlijk groote ontsteltenis, maar de vrouwen komen diep onder den indruk, wanneer zij het verhaal over de verschijning horen. Dit verhaal, tezamen met het “verheven” gedrag van O. doet allereerst de tante in haar overtuiging wankelen. Tenslotte meent zij, dat de wedergeboorte van Christus heel goed mogelijk moet zijn, want “er staat geschreven, dat Christus op aarde zal wederkeeren”.
De verschijningen aan O. keeren regelmatig terug en hij krijgt het bevel een nieuw geloof te gaan verkondigen. Na eenigen tijd meenen ook de vrouwen, alweer met de tante aan het hoofd, de verschijningen te zien. Zij onderwerpen zich nu onvoorwaardelijk aan de bevelen van den nieuwen Heiland: zij liggen heele nachten op den steenen vloer te bidden, zingen onafgebroken kerkelijke gezangen, geven al hun bezit weg aan de armen.
Tenslotte is de zwaar hallucinerende O. naar een gesticht gebracht. De vrouwen worden daarna weer gauw normaal. Alleen de tante twijfelt nog aan de krankzinnigheid van haar neef.

Dit is een voorbeeld van psychische besmetting. Onze patiënt O. heeft zijn tante, moeder en grootmoeder besmet met een geestesstoornis. Toen de bron van besmetting door een gestichtopname verwijderd was, verdween ook vrij spoedig de geestesstoornis bij de drie vrouwen.

Gewoonlijk vindt men zulke psychische besmettingen bij domme menschen, die op een afgelegen plaats, ver van de overige wereld samenwonen en die voortdurend in nauw contact met elkaar staan.

Door de isolatie krijgen zij niet genoeg “tegengift” ter bestrijding van de abnormale ideeën, die hun zwak verstand dreigen te overweldigen. Meestal handelen de ziekelijke ideeën over godsdienstige problemen. De aanvoerder, dus de eerste krankzinnige, noemt zich een nieuwen profeet, die zijn bevelen rechtstreeks uit den hemel krijgt. Zijn bevelen zijn dus van goddelijken aard, en moeten beslist opgevolgd worden. De besmette omgeving neemt dit alles aan, voert de bevelen uit, zelfs wanneer de moord op één hunner –of op een buitenstaander- zou worden gelast. (van dit laatste bestaan enkele voorbeelden in de historie).

Een contactpsychose of psychische besmetting is dan ook zeer gevaarlijk, omdat hier een massa door een ziekelijk idee bezeten wordt. Niet alleen zweept de aanvoerder zijn volgelingen op, maar na eenigen tijd zwepen de volgelingen elkaar op en kunnen zoo tot zeer ernstige daden komen. Directe verwijdering van den aanvoerder, van den besmettingshaard dus, is dringend gewenscht. Ter waarschuwing voegen wij hier aan toe, dat natuurlijk niet iedere verkondiger van een nieuw geloof persé krankzinnig moet zijn. Men moet dit afleiden uit den inhoud van den godsdienst, uit de bronnen waarop hij zich beroept, en uit de verdere gedragingen van den profeet. Een beslissing kon ons soms voor groote moeilijkheden plaatsen.

In oorlogstijd is het nuttig te wijzen op de besmettelijkheid van de paniekstemming, en van daaruit voortvloeiende handelingen (wild wegvluchten, desnoods ten koste van andermans lijf en goed; verlamd, en wezenloos achterblijven op uiterst gevaarlijke plaatsen). Afdoende maatregelen tegen deze contactpsychose zijn moeilijk te treffen. Toch kan zelfs in oorlogstijd een goede organisatie nuttig werk verrichten, wanneer b.v. de eerste lijders aan een paniek door hiertoe bevoegden direct van de straat gehaald worden.